Ελευθέριος Καβαλιέρος: Τα Χελιδονίσματα

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Ελευθέριος Καβαλιέρος¹

Η άφιξη της άνοιξης μου προσφέρει την ευκαιρία να ασχοληθώ με τα γνωστά άσματα, τα «Χελιδονίσματα», και την εσφαλμένη, κατά την άποψή μου, σύνδεσή τους με τα θέματα της βλάστησης και επομένως, και με την εποχή της άνοιξης..

Ειδικότερα μάλιστα, σήμερα θεωρούνται κατάλοιπα αρχαίων ελληνικών ασμάτων που άδονταν ως κάλαντα, κατά την πρώτη Μαρτίου του κάθε έτους σε πολλές ή όλες τις περιοχές της Ελλάδας.

Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι, όχι μόνο στην πατρίδα μας αλλά και πανταχού, σε όλον τον κόσμο, η άνοιξη εορτάζετο και εορτάζεται ακόμα, μια και συνδέεται με την αναγέννηση της φύσης.

Ο Άδωνις, η Περσεφόνη, η Άρτεμη, αλλά και η Άρτουμις ή Άρτημι, ο Ατούις των Ετρούσκων, οι θεότητες Ίσις, Μπαστ, Σαμπέκ των Αιγυπτίων, οι Ουλρ, Σκάντι, Φρέιρ της Γερμανίας και Σκανδιναβίας, οι Βιντόνοους και Νταμάρα των Κελτών, Γιαρίλο των Σλάβων, και τόσοι άλλοι διαφορετικών εθνών, παρελάζουν και οργιάζουν κατά την εποχή του γλυκύτατου Έαρος. Και οι εορτές είναι ποικίλες, και τα άσματα πολλά και θαυμάσια, αλλά όχι τα Χελιδονίσματα και μάλιστα της Ρόδου, τα οποία, κατά την άποψη μου και πάλι, δεν έχουν σχέση με την Άνοιξη και τα αντίστοιχα κάλαντα της εποχής αυτής.

Στη πατρίδα μας, άσματα που ονομάζονται «Χελιδονίσματα» βρίσκονται παντού. Μπορεί κάποιος να τα βρει στο Youtube, το οποίο αποτελεί πλέον, μέρος της ζωής μας. Αναφέρω μερικά:
Αγερμοί (χελιδόνισμα) στο Σιτοχώρι Σερρών.

Περιστεράκι πέταξε,
ηύρε πύργο κι έκατσε,
και χαμοκελάηδησε,
Μάρτη μου καλέ,
και Φλεβάρη φοβερέ,
κι αν χονίσεις κι αν φλεβίσεις,
πάλι άνοιξη θ’ ανθίσεις.

Μάρτη βροχερέ,
και Απρίλη δροσερέ,
τα πουλάκια κελαηδούν,
τα δενδράκια φύλλ’ ανθούν.
Τα πουλάκια αβγά γεννούν,
κι αρχινούν να τα κλωσσούν.

Πληθώρα από «Χελιδονίσματα» έχουν καταγραφεί επίσης, με επιμέλεια της Ζωής Παπαδάκη², όπως το:
Ήρθε, ήρθε η χελιδόνα,
ήρθε πάλι η μελιδόνα,
Κάθησε και λάλησε,
και γλυκά κελάηδησε.

Έφυγα κι άφησα σύκα,
και σταυρό και θυμωνίτσα,
κι ήρθα τώρα και βρήκα φύτρα
χόρτα, σπάρτα, βλίτρα,
βλίτρα, βλίτρα, φύτρα, φύτρα.

Από τα ποικίλα άσματα που θεωρούνται «Χελιδονίσματα», ιδιαίτερη σημασία δίνω σε αυτό που συνέλεξε και κατέγραψε η Δόμνα Σαμίου³.

Χελιδόνα έρχεται
απ’ τη Μαύρη Θάλασσα.
Θάλασσα ν’ επέρασε,
έκατσε και λάλησε.
Μωρ΄καλή νοικοκυρά,

έμπα-έβγα στο κελάρι,
φέρε αυτά σαρακοστά,
και σχοινιά πεντηκοστά,
για να δέσουμε τον Μάρτη,

και το τσιλιμπουρδάκι.
Κι αν δεν έχετε αυγά,
φέρτε μας την κλωσαριά,
να γεννάει, να κλωτσάει
και να σέρνει τα πουλιά.

Όλα αυτά τα άσματα, έχουν συνδεθεί με τον ερχομό της Άνοιξης, ενώ ειδικά μερικά, όπως αυτό που συνέλεξε η Δόμνα Σαμίου, δεν χάνουν την ευκαιρία να συνδεθούν και με τη Σαρακοστή. Θεωρούνται επίσης ότι προέρχονται από έθιμα της Αρχαίας Ελλάδας, και σε όλα έδωσαν την επωνυμία χελιδονίσματα και, μάλιστα, τα αναφέρουν ως «αγερμούς». Αυτοί οι χαρακτηρισμοί, κατά τη γνώμη μου πάντα, θεωρώ ότι είναι λάθος.

Η αρχαιότερη (και μάλλον η μοναδική) αναφορά στα «Χελιδονίσματα» προέρχεται από τον ονομαστό συγγραφέα των Δειπνοσοφιστών, Αθήναιο από τη Ναύκρατη της Αιγύπτου ο οποίος τους δίνει την έννοια της συγκέντρωσης αγαθών και χρημάτων.⁴
Στον τόμο Η’ 360α αναφέρει: «Ο Πλούταρχος είπε ότι είναι μια ιστορία που λέγεται στη Ρόδο» και συνεχίζει πως ο ποιητής Ιάμβων Φοίνικας ο Κολοφώνιος, μνημονεύει κάποιους άνδρες που συγκεντρώθηκαν και ζητούν:

«εσθλοί, κορώνη χείρα πρόσδοτε κριθέων,
τη παιδί ταπόλλωνος ή λέκος πυρών
ή άρτον ή ήμαιθον ή ό,τι τις χρήζει…
Και επί τέλει δε του ιάμβου φησίν∙

αλλ’ ώ αγαθοί, επορέξαθ’ ων μυχός πλουτεί∙
δος ων, άναξ, δος και ου ποτνα μοι νύμφη∙
νόμος κορώνη χείρα δουν επαιτούση.
τοσαύτ’ αείδω∙ δος τι και καταχρήσει».

Η μετάφραση του κειμένου κατά τους μεταφραστές είναι:
«Καλοί μου, δώστε μια χούφτα κριθάρι στην Κορώνη,
την κόρη του Απόλλωνα, ή ένα πιάτο σιτάρι∙
ή μισό οβολό ή ό,τι αρέσει στον καθένα σας…

Και στο τέλος του ιάμβου λέει:
Καλοί μου, δώστε απ’ όσα έχει το κελάρι σας∙
δώσε, αφέντη, δώσ’ μου και σύ, αφέντρα νύμφη∙
είναι έθιμο να δίνουμε μια χούφτα στην Κορώνη
που μας ζητά. Τόσα τραγουδώ∙ δώσε κάτι και φτάνει».

Εν τέλει μας εξηγεί ο Αθήναιος, «κορωνιστές είναι αυτοί που συγκέντρωναν πράγματα για την Κορώνη (την κόρη του Απόλλωνα). Και τα τραγούδια που λεν αυτοί ονομάζονται κορωνίσματα, όπως αναφέρει ο Αγνοκλής από τη Ρόδο⁵ στους Κορωνιστές του. Και συνεχίζει ο Αθήναιος.

«...και χελιδονίζειν δε καλείται παρά Ρόδιοις αγερμός⁶ τις άλλος, περί ού φήσι Θεόγνις⁷ εν β΄περί των εν Ρόδω θυσιών γράφων ούτως είδος δε τι του αγείρειν χελιδονίζειν Ρόδιοι καλούσιν, ο γίνεται τω Βοηδρομιώνι⁸ μηνί, χελιδονίζειν δε λέγεται το ειωθός επιφωνείσθαι∙

ήλθ’ ήλθε χελιδών,
καλάς ώρας άγουσα,
καλούς ενιαυτούς,
επί γαστέρα λευκά,
επί νώτα μέλαινα,
παλάθαν ου προκύκλει

εκ πίονος οίκου,
οίνου τε δέπαστρον
τυρού τε κάνιστρον,
και πυρών
α χελιδών και λεικιθίταν

ουκ απωθείται, πότερ’ απίωμες ή λαβώμεθα;
ει μεν τι δώσεις∙ ει δε μη, ου εάσομεν,
ή ταν θύραν φέρωμες ή θούπέρθυρον
ή ταν γυναίκα ταν έσω καθημέναν∙
μικρά μεν έστι, ραδίως νιν οίσομες,

αν δη φέρης τι,
μέγα δή τι φέροιο.
άνοιγ’ άνοιγε ταν θύραν χελιδόνι∙
ου γαρ γέροντες εσμέν, αλλά παιδία.
τον δε αγερμόν τούτον κατέδειξε πρώτος Κλεόβουλος ο Λίνδιος⁹ εν Λίνδω χρείας γενομένης συλλογής χρημάτων.

Μετάφραση, σύμφωνα με τους μεταφραστές του εκδότη.
«Ένα άλλο έθιμο συγκέντρωσης πραγμάτων ανάμεσα στους Ρόδιους λέγεται χελιδόνισμα∙ γι αυτό μιλά ο Θεόγνης στο δεύτερο βιβλιο του έργου του «Για τις θυσίες στη Ρόδο» γράφοντας έτσι: «Ένα είδος συγκέντρωσης πραγμάτων οι Ρόδιοι το ονομάζουν χελιδόνισμα, που γίνεται το μήνα Βοηδρομιώνα. Λέγεται χελιδόνισμα εξαιτίας αυτού που συνηθίζεται να τραγουδιέται:

Ήρθε, ήρθε το χελιδόνι,
φέρνοντας καλές εποχές,
καλούς χρόνους,
έχοντας άσπρο στήθος,
έχοντας μαύρη ράχη.
Βγάλε από το πλούσιο σπίτι σου
μιαν αρμάθα με ξερούς καρπούς,
ένα ποτήρι κρασί,
ένα πανέρι τυρί.
Το χελιδόνι δεν αρνείται
και πίτα
και ψωμί από κουκιά. Να φύγουμε ή θα πάρουμε;

Αν δώσεις, πάει καλά∙ αλλιώς δε θα σ’ αφήσουμε∙
θα πάρουμε την πόρτα σου ή το υπέρθυρό της
ή τη γυναίκα σου που μέσα είναι καθισμένη∙
είναι μικρόσωμη∙ εύκολα θα την κουβαλήσουμε.
Αν φέρεις λοιπόν κάτι,
φέρε κάτι μεγάλο.
Άνοιξε, άνοιξε την πόρτα σου στο χελιδόνι∙
γέροι δεν είμαστε, είμαστε παιδιά.

Αυτόν τον τρόπο συγκέντρωσης πραγμάτων, πρώτος υπέδειξε ο Κλεόβουλος ο Λίνδιος, όταν παρουσιάστηκε ανάγκης συγκέντρωσης χρημάτων στη Λίνδο».
Είναι λοιπόν σαφέστατο πως «Χελιδονίσματα» αναφέρονται στους αγερμούς, οι οποίοι στην αρχαιότητα σήμαιναν συλλογή χρημάτων (ή πραγμάτων), αποτελούσαν δηλαδή έρανο.

Και όπως ιστορείται από τον Αθήναιο, τα «Χελιδονίσματα» έγιναν για πρώτη φορά στη Λίνδο της Ρόδου από τον Κλεόβουλο επειδή χρειάστηκε χρήματα, χωρίς να αναφέρεται ο λόγος. Άρα, τα χελιδονίσματα αποτελούσαν έρανο, και εορτάζοντο στη συνέχεια το καλοκαίρι, κατά το μήνα Βοηδρομιώνα. Μας λέγει μάλιστα σαφέστατα, γιατί ονομάστηκαν «Χελιδονίσματα» λόγω της παρουσίας στο άσμα των χελιδονιών.
Καμία λοιπόν σχέση δεν έχουν με την Άνοιξη.

Επειδή ο Αθήναιος είναι η μοναδική πηγή των «Χελιδονισμάτων», πρέπει να θεωρήσουμε πως μεταγενέστερα διαδόθηκαν και στον υπόλοιπο ελληνιστικό κόσμο. Για ποιο λόγο συνδέθηκαν με την άνοιξη και εορτάζοντο κατά το μήνα Μάρτιο, είναι άγνωστο. Πιθανότατα αυτό έγινε από παρεξήγηση λόγω της παρουσίας των χελιδονιών. Δυστυχώς, οι νεότεροι ερευνητές τα κατέταξαν στα κάλαντα της Άνοιξης, και στους «αγερμούς», αλλά με τη νεότερη σημασία τους, όπως μας παραδίνεται από τα σύγχρονα λεξικά (Μπαμπινιώτη κλπ.).

Το άσμα μάλιστα που συνέλεξε η Δόμνα Σαμίου, δείχνει πόσο έχει επηρεαστεί από τα αρχικά «Χελιδονίσματα» της Ρόδου. Να ο λόγος που κάνω ειδική αναφορά σε αυτό. Δυστυχώς, η εξαιρετική κατά τα άλλα συλλέκτρια, δεν πρόσεξε ή δεν ήταν εν γνώσει των «Χελιδονισμάτων» που καταγράφει ο Αθήναιος∙ διαφορετικά θα το συσχέτιζε με αυτά.

Ο «αγερμός»¹⁰ όμως, σύμφωνα με τον Αθήναιο, αφορά τον έρανο, τη συλλογή χρημάτων και όχι τη συνάθροιση και τα κάλαντα και φυσικά, καμία σχέση με την Άνοιξη και τις εορτές της. Και επειδή τα «Χελιδονίσματα» συνδέονται άρρηκτα με τη Ρόδο και μόνο, και μια και δεν υπάρχουν άλλες ιστορικές καταγραφές περί αυτών, πρέπει να καταλήξουμε στο συμπέρασμα πως ο σωστός εορτασμός τους πρέπει, στη Ρόδο τουλάχιστον, να γίνεται το καλοκαίρι, κατά τον Αύγουστο ή Σεπτέμβριο, μια και δεν έχουν σχέση με τις βλαστικές τελετές της Άνοιξης όπως, κατά λάθος, αναφέρονται σε όλη την υπόλοιπη Ελλάδα και καταγράφονται ως «Χελιδονίσματα».¹¹

Εν τέλει, η περίπτωση να μεταφερθεί ένα γεγονός με το άσμα του σε εποχή διαφορετική από την αρχική, δεν είναι μοναδική. Στη Ρόδο, για παράδειγμα, γινόταν έρανος μετά άσματος που εμφανίστηκε ως «κάλαντα», σε χρόνο κατάλληλο (π.χ Πρωτοχρονιά), ώστε η συλλογή χρημάτων να είναι πιο αποδοτική.

Το θυμούμαι από τα παιδικά μου χρόνια:
«Εμείς η νέα γενεά,
τα κάλαντα να πούμε
κι από τη μαύρη τη σκλαβιά,
να ελευθερωθούμε.
Ρίξτε όλοι τον οβολό σας
κι είναι μέγας ο σκοπός,
ν’ αγοράσουμε φανέλες
για τον Ολυμπιακό».¹²
Τέλος, ίσως χρειαστεί να αναφερθούμε και στην έννοια του «χελιδονίζειν» κατά την αρχαιότητα.

Η Θρακική χελιδόνα
Ο Φιλόγελως Αρισοφάνης, σελ. 157 κ. εξ.
χείλεσιν αφιλάλοις δεινόνς επιβρέμεται,
Θρηικίά χελιδών
(έτσι όπως κάθεται πάνω σε βάρβαρο φύλλο,
άγρια λαλεί χελιδόνι θρακιώτικο.. (Βάτραχοι στ. 674-685),

Οι αρχαίοι Έλληνες παρομοίαζαν συχνά τον ήχο μιας ξένης γλώσσας με το τιτίβισμα των χελιδονιών. Το «χελιδονίζειν» ήταν συνώνυμο του «βαρβαρίζειν».
Εξάλλου, οι χελιδόνες είχαν τη φήμη πως ήταν φλύαρα πουλιά, εξαιτίας του τραγουδιού τους. Το χελιδόνι ήταν επίσης σύμβολο βαρβαρότητας.

Έκδοση: Περιοδικό Κοράλλι, τ. 35-36 Οκτώβρης-Μάρτης 2023.
2. IS Crata.gr, Επιμέλεια Ζωή Παπαδάκη
3. https://www.domnasamiou.gr/?i=portal.el.songs&id=507
4. Αθήναιος, Δεπνοσοφιστών Η 360a-d., εκδ. Οδυσσέας Χατζόπουλος, «Οι Έλληνες», μετφρ. η όμάδα μεταφραστών του εκδότη.
5. Για τον Αγνοκλή δεν έχουμε επαρκείς πληροφορίες.

6. Αγερμός, (αγείρω), συναγερμός, συλλογή χρημάτων θησαυρισμός σοφίας. (Λεξικόν της αρχαίας Ελληνικής γλώσσας, Ιωαν. Σταματάκου). Επίσης, από το «Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας», Γ. Μπαμπινιώτη: Αγερμός, ΛΑΟΓΡ. Η εθιμική επίσκεψη ομάδας ατόμων στα σπίτια μιας κοινότητας σε ορισμένες ημέρες, συνήθως εορταστικές,, για να πουν τραγούδια και να ευχηθούν υγεία και ευτυχία. (Ετυμ. αρχ. αρχική σημασία, συγκέντρωση χρημάτων, έρανος<α-γερ-jω,-γερ-«πληθύς» για το οποίο βλ. λ. αγύρτης, αγορά).
7. Για τον ιστορικό Θεόγνη, που αναφέρεται εδώ, δεν έχουμε επαρκείς πληροφορίες.

8. Βοηδρομιών κατά το Ροδιακό ημερολόγιο είναι ο μήνας του Φθνοπώρου, Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου. Βλ. Στράτου Θεοδοσίου-Μάνου Δανέζη, «Ροδιακό Ημερολόγιο στην Αρχαιότητα», Ροδιακή 17/3/2020.
9. Κλεόβουλος ο Ρόδιος, (από τη Λίνδο) ένας από τους επτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδας.
10. Κατά το: Liddel & Scott, λήμμα «Αγείρω» σημαίνει «συνέρχομαι, συναθροίζομαι, συγκεντρώνομαι... σε «Ομηρο, αγρόμενοι σύες, αγέλη, συγκέντρωση χοίρων... συλλέγω μέσω επαιτείας...».

11. Θεωρώ αναγκαίο να προσθέσω ότι, όπως θυμούμαι, όταν ήμουν παιδί σε ηλικία 3-4 ετών, μας έβαλαν να τραγουδούμε «Χελιδονίσματα», τα οποία γνώριζαν οι μεγάλοι. Μια γυναίκα μάλιστα στο τέλος μας «τράταρε», πρόσφερε δηλαδή κάποια εδέσματα. Ήταν στους Αγίους Αναργύρους, μάλλον καλοκαίρι γιατί παίζαμε στους δρόμους με ελάχιστα ρούχα και ξυπόλητοι, τα δε μεγαλύτερα παιδιά ήταν σε «διακοπές» και όχι σε σχολική περίοδο. Εάν δε με απατά η μνήμη μου, τα «Χελιδονίσματα» ήταν καλοκαιρινή εορτή.

 
12. Έρανος με άσμα. Μπορεί να είναι για τον Ολυμπιακό, για το Διαγόρα, για τα ορφανά, για ό,τι τελικά απαιτείται στην εκάστοτε περίπτωση. Το τραγουδάκι αυτό που μάλλον εμφανίστηκε κατά την Ιταλική Κατοχή στα Δωδεκάνησα, επιβίωσε για κάποια χρόνια και μετά την απελευθέρωση.