Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης: Μέλισσα η φαρμακευτική (Melissa officinalis), κοινώς μελισσόχορτο, μελισσοβότανο, μελισσάκι, κιτρολέμονο, κιτροβάλσαμο

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης

Η Μέλισσα η φαρμακευτική (Melissa officinalis), κοινώς μελισσόχορτο, μελισσοβότανο, μελισσάκι, κιτρολέμονο, κιτροβάλσαμο (Κρήτη) κλπ. είναι πολυετές, ποώδες και φρυγανώδες φυτό (περίπου ύψους 0,30- 0,80 μ.), το οποίο φύεται σε όλες την παρά την Μεσόγειο Θάλασσα χώρες, στην κεντρική Ευρώπη, στην Βόρεια Αφρική και στην Ασία. Με την πάροδο του χρόνου το φυτό αυτό εγκλιματίσθηκε και καλλιεργείται σχεδόν σε όλες τις χώρες του κόσμου. Πρόκειται για φυτό αρωματικό, φαρμακευτικό και κοσμητικό, το οποίο καλλιεργείται ευρύτατα κυρίως ως φαρμακευτικό και καλλωπιστικό φυτό.

Στην αρχαία Ελληνική Γραμματεία το φυτό αυτό αναφέρεται μεταξύ άλλων και με τα επόμενα ονόματα: μελιττίς, μελίτταινα ή μελίκταινα, μελίττιον, μελίφυλλον, μελόφυλλον, μελισσόφυλλον, μελισσοβότανον κλπ.

Το φυτό αυτό ανήκει στο Βασίλειο Φυτά (Plantae), στην Συνομοταξία Αγγειόσπερμα (Magnoliophyta), στην Ομοταξία Δικοτυλήδονα (Magnoliopsida), στην Τάξη Λαμιώδη (Lamiales), στην Οικογένεια Χειλανθή (Lamiaceae), στο Γένος Μέλισσα (Melissa) και στο Είδος Μέλισσα η φαρμακευτική (Melissa officinals).

Πρόκειται για φυτό, το οποίο φέρει βλαστούς πολύκλαδους, τα δε φύλα αυτού αναδίδουν ευχάριστη οσμή λεμονιού. Οι βλαστοί του μελισσόχορτου είναι όρθιοι, συνήθως κάθετοι και καλύπτονται με μικρά αγκάθια. Τα φύλλα αυτού είναι μεγάλα, ωοειδή, έμμισχα, αδρώς πριονωτά. Φέρει άνθη λευκά ή ροδίζοντα ή κίτρινα, ανά 6-12 κατά μασχαλιαίους, μονόπλευρους σπονδύλους, πολύ βραχυτέρους των φύλλων. Ο κάλυκας των ανθέων είναι τριχωτός, κωδωνοειδής, με 13 νευρώσεις, με σωλήνα πεπιεσμένο στα νώτα και στο άνω χείλος επίπεδο, τριοδοντωτό, το κάτω χείλος αυτού είναι δισχιδές. Η στεφάνη του άνθους είναι δίχειλος, με σωλήνα μακρόν, τοξοειδώς κυρτό, ανιόντα, με το άνω χείλος όρθιο, ολίγον δισχιδές. Το κάτω χείλος με 3 λοβούς ανίσους. Υπάρχουν τέσσερις (4) στήμονες διδύναμοι.

Το φυτό αυτό ανθίζει κατά το διάστημα του θέρους και τα άνθη του είναι πλήρη νέκταρος, γι΄ αυτό και τα επισκέπτονται οι μέλισσες (μελιγόνο ή μελιττογόνο φυτό) και ένεκα ακριβώς του λόγου αυτού ονομάζεται και μελισσόχορτο, μελισσοβότανο, μελισσάκι, αγριομέλισσα κλπ.

Το μελισσόχορτο έχει ιδιότητες καταπραϋντικές, αντιοξειδωτικές και χαλαρωτικές. Η γεύση του φυτού αυτού προέρχεται από τις επόμενες ουσίες: κιτρινελλάλη (citronellal 24%), την γερανιλάλη (geranial 16 %), τον οξικό λιναλυλεστέρα (linaly acetat 12 %) και το καρυοφυλλένιον (caryophyllenium 12 %).

Οι σπόροι του μελισσόχορτου χρειάζονται υγρασία, φως και θερμοκρασία τουλάχιστον 20ο C για να βλαστήσουν. Το φυτό αυτό αναπτύσσεται σε συμπαγές μάζες και εξαπλώνεται σχετικά εύκολα. Πολλαπλασιάζεται ευχερώς, τόσο με παραφυάδες, όσο και με σπόρους. Στις εύκρατες χώρες με ήπιο κλίμα, οι μίσχοι του φυτού αυτού νεκρώνονται κατά την έναρξη του χειμώνα, αλλά βλαστάνουν και αναπτύσσονται πάλι κατά την άνοιξη και το φυτό ανανεώνεται πλήρως. Το μελισσόχορτο ή μελισσοβόταανο για να αναπτυχθεί χρειάζεται εύφορο έδαφος, υγρασία, θερμότητα και άφθονο φως.

Ποικιλίες
Υπάρχουν οι επόμενες πoικιλίες του φυτού αυτού:
1)Melissa officinalis, sp. Citronella.
2)Melissa oficcinalis, sp. Lemonella.
3)Melissa officinalis, sp. Quedlinburger.
4)Melissa officinalis, sp. Lime.
5)Melissa officinalis, sp. Variegat.
6)Melissa officinalis, sp. Aurea.

Φαρμακευτικές και θεραπευτικές ιδιότητες
Η Μέλισσα η φαρμακευτική (Melissa officinalis) ήταν γνωστή στον άνθρωπο από την απωτάτη αρχαιότητα για τις αρωματικές και τις φαρμακευτικές της ιδιότητες και εχρησιμοποιείτο ευρύτατα για θεραπευτικούς σκοπούς.

Οι αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωμαίοι εχρησιμοποιούσαν το μελισσόχορτο για την επούλωση πληγών, οι οποίες προήρχοντο από διάφορα τραύματα, αλλά και από τα δήγματα φιδιών και σκορπιών. Επίσης ο Διοσκουρίδης και ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρουν το μελισσόχορτο ως επουλωτικό μέσον. Οι Άραβες φαρμακολόγοι και ιατροί (10ος αι. μ.Χ.) το εχρησιμοποιούσαν προς την αντιμετώπιση τους άγχους και παθήσεων του νευρικού συστήματος. –
Φύλλα μελίσσσης (Folia melissae) – Πόα μελίσσης (Herba melissae)

Τόσο τα φύλλα, όσο και η πόα του φυτού αυτού θεωρούνται τονωτικά, αντισπασμωδικά και ορεκτικά προϊόντα, εξ αιτίας του περιεχομένου σε αυτά κιτρόσμου αιθερίου ελαίου. Χρησιμοποιούνται κυρίως υπό την μορφή αφεψήματος, 8-20 γραμμάρια ανά λίτρο ύδατος, κατά της ανορεξίας, ως και των νευρικών παθήσεων και μάλιστα σπασμών, υποχονδρίας, υστερίας, ιλίγγων, ως και των χρονίων κατάρρων των ενηλίκων, το υγρόν άσθμα, τους ρευματισμούς, και του μετεωρισμού. Σημαντική επίσης χρήση του αιθερίου ελαίου της Μελίσσης της φαρμακευτικής γίνεται στην αρωματοποιϊα και στην κατασκευή ηδυπότων.

Αρχαία Γραμματεία
Α)Θεόφραστος ο Ερέσιος (* 371 – + 287 π. Χ.)
«Εν δε τοις ανακάνθοις ουκ εστιν ούτως διαλαβείν τοις γένεσιν. Η γαρ των φύλλων ανωμαλία μεγέθει και μικρότητι και σχήμασιν άπειρος και ασαφής. Αλλά δει πειράσθαι κατ΄ άλλον τρόπον διαιρείν. Πλείω δε εστι τα γένη των τούτων και διαφοράς έχοντα μεγάλας, οίον κίσθος, μήλωθρον, ερευθεδανόν, σπειραία, κνέωρον, ορίγανος, θύμβρα, σφάκος, ελελίσφακος, πράσιον, κόνυζα, μελισσόφυλλον και έτερα τοιαύτα». (Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορία 6, 1, 4).

Β)Διοσκουρίδης ο Πεδάνιος ή Αναζαρβεύς (περίπου * 8 μ. Χ. - + 90 μ. Χ.)
«104.Μελισσόφυλλον, ο ένιοι μελίτταιναν καλούσι διά το ήδεσθαι τη πόα τας μελίσσας. Έοικε ταύτης τα φύλλα και τα καυλία τη προειρημένη βαλλωτή, μείζονα δε ταύτα και λεπτότερα ουχ ούτω δασέα, όζοντα κιτρομήλων.
Αρμόζει δε τα φύλλα ποτιζόμενα συν οίνω και καταπλασσόμενα προς τε σκορπιοπλήκτοις και φαλλαγιοδήκτοις και κυνοδήκτους. Και το αφέψημα δε αυτών καταντλούμενον προς τα αυτά ποιεί, εις τε τα εγκαθίσματα προς εμμήνων αγωγήν ευθετεί, οδονταλγίας τε διάκλυσμα, έγκλυσμά τε δυσεντερίας. Βοηθεί και τοις υπό μυκήτων πνιγομένοις μετά νίτρου τα φύλλα πινόμενα και στροφουμένοις και έκλειμμα ορθοπνοϊκοίς. Καταπλασσόμενα δε συν αλσί διαφορεί χοιράδας και έλκη ανακαθαίρει, τα τε επί των αρθριτικών αλγήματα παραιτείται καταπλασθέντα». (Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής 3, 104, 1-2).

Γ)Νίκανδρος ο Κολοφώνιος (* 250 – + 170 π.Χ.)
Ο Νίκανδρος ο Κολοφώνιος, Ιατρός, Φαρμακολόγος και Βοτανολόγος, αναφέρεται στις φαρμακευτικές και θεραπευτικές ιδιότητες του μελισσόχορτου, καθώς και στη χρήση αυτού ως αντίδοτου, σε διάφορα δηλητήρια. (Νίκανδρος, Θηριακά 677).

Δ)Θεόκριτος (* 315 – + 260 π. Χ.)
Το φαρμακευτικό και αρωματικό φυτό Μέλισσα η φαρμακευτική αναφέρεται ως μελισσοβότανον και στα έργα του Θεοκρίτου. (Σχόλια εις Θεόκριτον 4, 25).

Ε)Πλίνιος ο Πρεσβύτερος (Gaius Plinius Secundus, * 23 μ. Χ. – + 79 μ. Χ.)
Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Ρωμαίος συγγραφέας, φυσιοδίφης και φιλόσοφος, στο έργο του Φυσική Ιστορία (Naturalis Historia), αναφέρεται στις αρωματικές, φαρμακευτικές και θεραπευτικές ιδιότητες και χρήσεις της Μελίσσης της φαρμακευτικής.

Παραδοσιακή και εναλλακτική Ιατρική
Στην παραδοσιακή Ιατρική της Αυστρίας τα φύλλα του μελισσόχορτου έχουν συνταγογραφηθεί για εσωτερική χρήση (όπως στο τσάϊ) ή εξωτερική χρήση (αιθέριο έλαιο) για την θεραπεία του γαστρεντερικού σωλήνα, του νευρικού συστήματος, του ήπατος και της χολής. Το μελισσόχορτο είναι το κύριο συστατικό του ύδατος των Kαρμελιτών (Carmelite Water) και το οποίο ακόμη και σήμερα πωλείται στα Φαρμακεία της Γερμανίας.

Το αιθέριο έλαιο από το μελισσόχορτο είναι πολύ δημοφιλές στην αρωματοθεραπεία. Συνήθως αυτό αποστάζεται με έλαιο λεμονιού, έλαιο κιτρονέλλας και διάφορα άλλα φυτικά έλαια. Τα θρυμματισμένα φύλλα του μελισσόχορτου, όταν τρίβονται στο δέρμα, χρησιμοποιούνται ως απωθητικό μέσο κατά των κουνουπιών.

Λαϊκή Ιατρική
«Εάν δαγκάσι τινά τρυγών η θαλασσία.
Φασκομιλέας βράσον με κρασί, δος να πχη….Μελισσόφυλλα κοπάνησον θέτετα εις την πληγήν». (Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον 2001, σ. 138).-

Χρήσεις
Μαγειρική
Το μελισσόχορτο ή μελισσοβότανο χρησιμοποιείται ως αρωματική ύλη σε παγωτά και αφεψήματα, τόσο ζεστά, όσο και κρύα ή παγωμένα, συχνά σε συνδυασμό με άλλα βότανα, όπως είναι ο δυόσμος. Επίσης συχνά συνδυάζεται σε πιάτα φρούτων ή σε καραμέλλες. Επίσης αυτό χρησιμοποιείται σε πιάτα με ψάρι και αποτελεί βασικό συστατικό στο

Πέστο από μελισσόχορτο
Κηπευτική
Από τα φύλλα του μελισσόχορτου παρασκευάζονται εμβρέγματα, τα οποία στη συνέχεια χρησιμοποιούνται στην κατάβρεξη κηπευτικών, επειδή διά του τρόπου τούτου αυτά προστατεύονται από τις ψείρες, από διάφορα άλλα έντομα και βλαβερά παράσιτα.

Παρενέργειες
Το μελισσόχορτο μπορεί να αλληλεπιδράσει με κατασταλτικά του κεντρικού νευρικού συστήματος (π.χ. λοραζεπάμη, φαινορβιτάλη, ζολπιδέμη), αντικαταθλιπτικά, αντιδιαβητικά, θυρεοειδικές ορμόνες και με την φαρμακευτική αγωγή για το Aids.

Σχετικά με την χρήση του μελισσόχορτου, κυρίως για εσωτερική χρήση (ως τσάϊ), θα πρέπει να σημειωθεί, ότι υπερβολική κατανάλωση αυτού μπορεί να δημιουργήσει παρενέργειες και προβλήματα στον οργανισμό. Το ίδιο ισχύει και με την χρήση του δενδρολίβανου (Ροσμαρίνος ο φαρμακευτικός - Rosmarinus officinalis, κοινώς ροσμαρί ή αρισμαρής [Κρήτη]) για εσωτερική χρήση (τσάϊ) και άλλα βότανα.

Πρέπει να έχουμε πάντοτε υπόψη μας και να εφαρμόζουμε το σοφό αρχαίο απόφθεγμα, το οποίο αποδίδεται στον Κλεόβουλο τον Λίνδιο ή τον Ρόδιο (6ος αι. π.Χ.), ένα εκ των επτά σοφών της αρχαίας Ελλάδας, το οποίο έχει ως εξής: «Μέτρον άριστον». Η έλλειψη μέτρου ή η υπέρβαση αυτού, δεν έχουν ποτέ ευχάριστα αποτελέσματα.-

Σημείωση
Το κείμενο αυτό, όπως και άλλα παρόμοια κείμενα, τα οποία δημοσιεύονται κατά διαστήματα σε διάφορα έντυπα, έχουν χαρακτήρα εγκυκλοπαιδικό, ενημερωτικό και παιδευτικό και δεν θα πρέπει κάποιος στηριζόμενος σε αυτά, να πειραματίζεται με την χρήση των σε αυτά αναφερομένων πληροφοριών, τόσο για τον εαυτόν του, όσο και για άλλους.

Όποιος ενδιαφέρεται περισσότερο και εάν προτίθεται να χρησιμοποιήσει πληροφορίες, οι οποίες αναφέρονται σε αυτά, θα πρέπει προηγουμένως να συνεννοηθεί με τον ιατρό, τον φαρμακοποιό και τον διατροφολόγο του, προς αποφυγή επικινδύνων και πολύ δυσαρέστων καταστάσεων για τις οποίες ουδεμία ευθύνη φέρει ο γράφων και ο εκδότης αυτών.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :
Π. Γ. Γενναδίου, Λεξικόν Φυτολογικόν, Εκδοτικός οίκος ΔΑΜΙΑΝΟΣ (Αθήναι 1915-1916).
Δ. Σ. Καββάδας, Εικονογραφημένον Βοτανικόν-Φυτολογικόν Λεξικόν, Εκδόσεις ΠΗΓΑΣΟΣ, τ. 6 (Αθήνα άνευ χρ, εκδ.), σ. 2560-25-61..
Μυρσ. Λαμπράκη, Τα Χόρτα (Αθήνα 2000).
Εγκυκλοπαιδεία ΝΕΑ ΔΟΜΗ, τ. 17 (Αθήνα, αν. χρ. εκδ.), σ. 267.
Δ. Ν. Παπαγιαννόπουλος, ΜΕΕ, τ. ΙΣΤ ΄(Αθήναι άνευ χρ. εκδ.), σ. 879.
Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001).
Ευ. Κ. Φραγκάκι, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).
Φυτολογία, Εκδοτική Αθηνών (Αθήναι 1990), σ. 354.
Η. Baumannn, Die Griechische Pflanzenwelt (Muenchen 1999).
Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Koeln 1997).
R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana, Volksausgabe, Edition Kentavros, (Hamburg 2017).
Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη του Ελληνικού Αρχιπελάγους κατά το έτος 1817, Λειψία 1823. Μετάφραση από τα Γερμανικά στα Ελληνικά υπό Δρ. Ιω. Ηλ. Βολανάκη, Αρχαιολόγου, (Αθήναι 2022).-----
J. Pitton de Tournefort, Ταξίδι στην Κρήτη και τις νήσους του Αρχιπελάγους 1700-1702, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (Ηράκλειο 2003).