Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης: Αχίλλειος η χιλιόφυλλος (Achillea millefolium)

Rodiaki NewsRoom

Αχίλλειος η χιλιόφυλλος (Achillea millefolium), κοινώς χιλιόφυλλο, μυριόφυλλο, αγριαψινθιά κλπ.

Γράφει ο Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης

Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων - Ερ. Βοτανολόγος

Η Αχίλλειος η χιλιόφυλλος (Achillea millefolium), κοινώς χιλιόφυλλο, μυριόφυλλο, αγριαψινθιά, σεμεσάντο (Κεφαλληνία), συμηλούδια, λάζαροι (Κύπρος), χαμόγελο της Αφροδίτης, δάκρυ της Αφροδίτης κλπ., (Αγγλικά Milfoil ή Yarrow, Γαλλικά Achilee, Γερμανικά Schafgarbe, Ιταλικά Millefoglie) είναι ριζωματώδης, πολύχρονη πόα (ύψους περίπου 0,30-0,80 μ.), ανθοφόρος, με έντονη μυρωδιά. Όταν τρίψει κάποιος τα φύλλα ή τα άνθη του φυτού αυτού ανάμεσα στα δάκτυλά του, τότε αναδίδεται έντονο άρωμα, τον οποίο θυμίζει εκείνο της καμφοράς (Cinnamomun camphora).

Ως προς την ονομασία του φυτού αυτού Αχίλλειος (Achillea), υπάρχουν οι εξής δύο εκδοχές:

α) Ονομάσθηκε έτσι, διότι ο Κένταυρος Χείρων το υπέδειξε στον Αχιλλέα, προκειμένου να το χρησιμοποιεί, για να θεραπεύει τις πληγές του και τις πληγές των συντρόφων του στον Τρωϊκό Πόλεμο (περίπου(1194-1184 π. Χ.).

β) Το βότανο αυτό εφύτρωσε από την σκωρία, η οποία έπεσε στη γη από το δόρυ του Αχιλλέα και το οποίο βότανο εχρησίμευε για την θεραπεία των τραυμάτων των ηρώων του Τρωϊκού Πολέμου, αλλά και την περιποίηση των πληγών των ανθρώπων γενικώς.

Σε είδη του βοτάνου αυτού αναφέρονται προφανώς και η Αχίλλειος η σιδηρίτης και η Αχίλλειος η μυριόφυλλος του Διοσκουρίδου του Πεδανίου ή Αναζαρβέως, περί των οποίων γίνεται λεπτομερέστερος λόγος κατωτέρω.

Πρόκειται για γένος δικότυλο, της οικογενείας των συνθέτων (Compositae), με εκατό (100) περίπου είδη, τα οποία φύονται στο βόρειο ημισφαίριο της γης και απαντούν σε υψόμετρο από εκείνο του επιπέδου της θάλασσας, έως τα 3.500 μ. Στην Ελλάδα απαντούν εικοσιτέσσαρα (24) είδη του βοτάνου αυτού. Είναι πολυετείς, φρυγανώδεις πόες, με φύλλα επαλλάσσοντα, απλά, οδοντωτά, ή άπαξ ή δις πτεροσχιδή ή πτερωτά, ωοειδή, αντωοειδη ή ελλειψοειδή, λογχοειδή, ως επί το πλείστο επιφυή και χνοώδη. Τα κεφάλια είναι διατεταγμένα κατά κορύμβους, κίτρινα ή λευκά, με κεντρικά ανθίδια σωληνωτά και περιφερειακά γλωσσοειδή, με γλωσσίδιο ημικυκλικό. Ο ταξιανθιακός δίσκος είναι επίπεδος ή κυρτός, με λέπια. Οι καρποί του φυτού αυτού είναι αχαίνια, πεπλατυσμένα, ωοειδή – προμήκη.

Το φυτό αυτό πολλαπλασιάζεται σχετικά εύκολα με σπόρο ή με διαίρεση και φυτεύεται κατά την άνοιξη. Είναι φυτό ανθεκτικό στην ξηρασία, αλλά κατά τον χειμώνα με τα κρύα αποφλοιώνεται σε μεγάλο βαθμό. Ευδοκιμεί σε όλα τα εδάφη, ακόμα και στα πτωχά, ξηρά και ασβεστώδη, αλλά και σε θέσεις ηλιόλουστες.

Ειδικότερα, βοτανολογικά το φυτό αυτό κατατάσσεται ως εξής:

Βασίλειο: Φυτά (Plantae), Συνομοταξία: Αγγειόσπερμα (Angioperms), Ομοταξία: Ειδικότυλα (Eudicots), Τάξη: Αστερώδη (Asterales), Οικογένεια: Αστεροειδή (Asteraceae), Γένος: Αχίλλειος (Achillea), Είδος: Αχίλλειος η χιλιόφυλλος (Achillea millefolium).

Στην Ελλάδα απαντούν ως αυτοφυή τα επόμενα είδη του φυτού αυτού, ήτοι:

1)Αχίλλειος η αγήρατος (Achillea ageratum)

2)Αχίλλειος η γλωσσοειδής (A. lingulata)

3)Αχίλλειος η αγερατόφυλλος (A. ageratifolia)

4)Αχίλλειος η σκιαδιανθής (A. umbellata)

5)Αχίλλειος η αμβροσιανή (A. abrosiaca)

6)Αχίλλειος η ολύμπιος (A. olympia). Απαντά σε φυσική κατάσταση μόνο στην περιοχή του Ολύμπου της Θεσσαλίας και πουθενά αλλού.

7)Αχίλλειος η αβροτανοειδής (A. abrotonoides)

8)Αχίλλειος η κρητική (A. cretica)

9)Αχίλλειος η λυγιστική (A. ligustica)

10)Αχίλλειος η πρασινωπή (A. virescens)

11)Αχίλλειος η χρυσόκομος (A. chrysocoma)

12)Αχίλλειος η αψινθοειδής (A. absinthoides)

13)Αχίλλειος η αιγυπτιακή (A. aegyptiaca) ή τουρνεφόρτειος (A. Tournefortii)

14) Αχίλλειος η τομεντόζα (A. tomentosa)

15)Αχίλλειος η πταρνική (A. ptarnica) κλπ. Το είδος αυτός περιέχει ένα αιθέριο έλαιο, το οποίο προκαλεί πτάρνισμα στον άνθρωπο και στα ζώα. Από ένστικτο τα ζώα το αποφεύγουν και ούτε το πλησιάζουν, ούτε και το καταναλώνουν.

Σημειωτέο, ότι οι τρυφερές κορυφές των ειδών του βοτάνου: Αχίλλειος η αιγυπτιακή (Achillea aegypriaca) και Αχίλλειος η κρητική (Achillea cretica), λαχανεύονται στην Κρήτη και στην Κύπρο, μαγειρεύονται και καταναλώνονται ως λαχανικό.

Αρχαία Γραμματεία

Α)Θεόφραστος ο Ερέσιος (372-287 π. Χ.)

Ο Θεόφραστος αναφέρει μεταξύ άλλων και την «Αχίλλεον κριθήν», ήτοι ένα εκλεκτό είδος αυτής, ήτοι:

«Και οι στάχυες δε των μεν μεγάλοι και μανότεροι ταις κριθαίς, των δε ελάττους και πυκνότεροι και απέχοντες δε του φύλλου των μεν πολύ, των δε μικρόν, ώσπερ των Αχιλλείων καλουμένων». (Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορία 8, 4, 2).

Β)Διοσκουρίδης ο Πεδάνιος ή Αναζαρβεύς (περίπου 8 – 90 μ.Χ.)

1)«36. Καλούσί τινες και την Αχίλλειον σιδηρίτην. Φέρει δε ραβδία σπιθαμιαία ή και μείζω, ατρακτοειδή και περί αυτοίς φυλλάρια λεπτά, εντομάς πυκνάς εκ πλαγίων έχοντα, προσεμφερή κορίω, υπόπικρα, γλίσχρα, πολύοσμα, ουκ αηδή, φαρμακώδη δε την οσμήν, σκιάδιον επ΄ άκρου περιφερές, άνθη λευκά, είτα χρυσίζοντα. Φύεται δε εν ευγείοις τόποις.

Κάι τούτου η κόμη λεία εναίμων εστι κολλητική και αφλέγμαντος, αιμορραγίας τε εφεκτική και της εκ μήτρας εν προσθέτω. Και το αφέψημα δε αυτής εστιν εγκάθισμα ροϊκαίς. Πίνεται δε και προς δυσεντερίαν». (Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής, IV, 35).

2)«36 RV. Αχίλλειος, οι δε μυριόμορφον, οι δε χιλιόφυλλον, οι δε στρατιωτικόν, οι δε σιδηρίτην, οι δε Ηράκλειαν, Ρωμαίοι σουπερκίλιουμ βένερις, οι δε κοριάνδρουμ σιλβάτικουμ, οι δε μιλιτάρεμ, οι δε μιλλεφόλλιουμ, Άφροι αστιρχιλλόθ». (Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής, IV, 36 R V).

3)«114.Μυριόφυλλον. Καυλίσκος εστι τρυφερός, μονοφυής, μονόρριζος, περί ον φύλλα πολλά, λεία, μαράθω όμοια, όθεν και ωνόμασται. Ο δε καυλός έστιν υπόκιρρος, διάκοιλος, ως επίτηδες διερρηνημένος. Φύεται δε εν ελώδεσι χωρίοις». (Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής IV, 114).

4)«RV. Μυριόφυλλον, οι δε μηλόφυλλον, οι δε στρατιωτική, οι δε Αχίλλειος, Ρωμαίοι μιλλεφόλιουμ, οι δε σουπερκίλιουμ Βένερις, Γάλλοι βελισκάνδος». (Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής 114 RV).

Γ) Γαληνός ο Περγαμηνός (129-199 μ.Χ.)

«Τας μεν ουν στρογγύλας έλμινθας ικανόν αποκτείναι αψίνθιον». (Γαληνός, Θεραπευτικής μεθόδου βιβλίον Α ΄ 10, 1021, 6-7).

Φαρμακευτικές και θεραπευτικές ιδιότητες

Η Αχίλλειος η χιλιόφυλλος (Achilea millifolium) είναι φαρμακευτικό και αρωματικό φυτό, το οποίο είναι γνωστό για τις φαρμακευτικές και θεραπευτικές του ιδιότητες από την απωτάτη αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Κατά την αρχαιότητα και τον μεσαίωνα το βότανο αυτό εχρησιμοποιείτο ευρύτατα κατά τους πολέμους και τις μάχες, για το σταμάτημα της αιμορραγίας, επειδή ήσαν γνωστές οι αιμοστατικές, αντισηπτικές και επουλωτικές του ιδιότητες. Είναι φυτό πλούσιο σε χαλκό και αιθέρια έλαια και περιέχει μεταξύ άλλων συστατικών, νιτρικά και φωσφορικά άλατα, τανίνες, αμινοξέα, σαλικυλικό οξύ, σάκχαρα, αλκαλοειδή, φλαβονοειδή κλπ.

Ενδεικτικά αναφέρονται και οι επόμενες ιδιότητες και χρήσεις του βοτάνου αυτού:

1)Αποτελεί ισχυρότατο διουρητικό.

2)Είναι πικρό βότανο, τονωτικό, διεγερτικό της ορέξεως και της χολής, με εξαιρετική χολερετική δράση.

3)Είναι εφιδρωτικό, το οποίο βοηθεί το σώμα του ανθρώπου να αντιμετωπίσει άμεσα τον πυρετό.

4)Είναι ισχυρό και εξαιρετικό επουλωτικό βότανο, χρησιμοποιούμενο κυρίως ως αιμοστατικό.

5)Είναι αντιφλεγμονώδες και αντισηπτικό

6) Ιδανικό βότανο για το καθάρισμα, την περιποίηση και την απολύμανση πληγών και τραυμάτων

7)Καθαρίζει το αίμα και τα αιμοφόρα αγγεία και δρα ως ανιυπερτασιακό.

8)Έχει αντιελμινδική δράση.

9)Στην Γερμανία κατά τον 16ον αι. μ.Χ. έρριχναν σπόρους του φυτού αυτού στα βαρέλια με κρασί και επίστευαν ότι διά του τρόπου αυτού το κρασί διετηρείτο καλύτερα.

10)Στις βόρειες χώρες της Ευρώπης και σε ορισμένες περιπτώσεις, για την παρασκευή της μπύρας, εχρησιμοποιούσαν σπόρους του βοτάνου αυτού αντί του λυκίσκου κλπ.

Λαϊκή Ιατρική

«Όταν έχει τινάς σκόλικας

Αψήνθιον βράσον με νερόν και ένοσον με χολή ταύρου και πότισον». (Ν. Ε. Παπαδογιαννάκης, Κτητικό Ιατροσόφιον του 19ου αι. (Ρέθυμνο 2001), σ. 104.

Αντενδείξεις

Η Αχίλλειος η χιλιόφυλλος (Achillea millfolium) περιέχει πάρα πολλά δραστικά συστατικά. Πρόκειται για ένα ισχυρό βότανο και η κατανάλωση αυτού πρέπει να γίνεται με μεγάλη φειδώ και για χρονικά διαστήματα όχι μεγαλύτερα του ενός μηνός. Δεν ενδείκνυται να καταναλώνεται από εγκύους και θηλάζουσες, καθώς και από παιδιά ηλικίας κάτω των δώδεκα (12) ετών. Σημειωτέο, ότι τα βότανα είναι φάρμακα και θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως φάρμακα.

ΠΡΟΣΟΧΗ

Το κείμενο αυτό, καθώς και άλλα παρόμοια κείμενα, τα οποία δημοσιεύονται υπό του γράφοντος κατά περιόδους, έχουν αποκλειστικώς χαρακτήρα εγκυκλοπαιδικό, ενημερωτικό και παιδευτικό. Δεν αποβλέπουν σε καμμιά περίπτωση σε θεραπευτικούς ή άλλους σκοπούς. Οι αναγνώστες των κειμένων αυτών, θα πρέπει να γνωρίζουν, ότι τα διάφορα φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά, εκτός από φαρμακευτικές και θεραπευτικές των ιδιότητες, φέρουν συχνά και τοξικές τοιαύτες και μάλιστα άκρως επικίνδυνες για τον άνθρωπο, αλλά και για τα ζώα. Χρήση των βοτάνων δεν θα πρέπει να γίνεται ποτέ με ατομική πρωτοβουλία, αλλά μόνο σε στενή συνεργασία με τον θεράποντα Ιατρό και τον Φαρμακοποιό, προς αποφυγή δυσαρέστων περιπτώσεων, που πολλές φορές είναι δυνατόν να δημιουργήσουν μη αναστρέψιμες καταστάσεις ή και να οδηγήσουν σε αυτόν τον θάνατον.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :

Π. Γ. Γενναδίου, Λεξικόν Φυτολογικόν, Εκδοτικός οίκος ΔΑΜΙΑΝΟΣ (Αθήναι 1915-1916), σ. 162-163.

Δ. Σ. Καββάδας, Εικονογραφημένον Βοτανικόν-Φυτολογικόν Λεξικόν, Εκδόσεις ΠΗΓΑΣΟΣ (Αθήνα 1956-1963), τ. 2 (Αθήνα, αν. χρ. εκδ.), σ. 698-707.

Μυρσ. Λαμπράκη, Τα Χόρτα (Αθήνα 2000).

Εγκυκλοπαιδεία ΝΕΑ ΔΟΜΗ, τ. 5 (Αθήνα, αν. χρ. εκδ.), σ. 139-140.

ΜΕΕ, τ. ΣΤ ΄(Αθήναι, αν. χρ. εκδ.), σ. 387.

Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001).

Ευ. Κ. Φραγκάκι, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).

Η. Baumannn, Die Griechische Pflanzenwelt (Muenchen 1999).

Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Koeln 1997).

R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana, Volksausgabe, Edition Kentavros, (Hamburg 2017).

Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη του Ελληνικού Αρχιπελάγους κατά το έτος 1817, Λειψία 1823. Μετάφραση από τα Γερμανικά στα Ελληνικά, υπό Δρ. Ιω. Ηλ. Βολανάκη, Αρχαιολόγου (Αθήναι 2022).

J. Pitton de Tournefort, Ταξίδι στην Κρήτη και τις νήσους του Αρχιπελάγους 1700-1702, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (Ηράκλειο 2003).

Πηγή φώτο: Χανιώτικα νέα