Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης: Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της Ελλάδας: Πτελέα η πεδινή (Ulmus campestris)

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο: Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων

Ουλμίδες (Ulmaceae)

Η Οικογένεια Ουλμίδες (Umaceae) περιλαμβάνει δικοτυλήδονα φυτά, αποκλειστικά θάμνους και δένδρα, τα οποία απαντούν ως αυτοφυή στα δάση, είναι μεγαλοπρεπή και εντυπωσιακά, και συχνά καλλιεργούνται για καλλωπιστικούς σκοπούς. Κύρια γένη αυτών είναι τα επόμενα:

1)Ούλμος (Ulmus), κοινώς πτελέα, φτελιά, καραγάτσι.
2)Κελτίς (Celtis): κοινώς μελικοκκιά.
3)3)Αβελικέα (Avelicea ) ή Ζελκόβα (Selkova).
Στο τελευταίο αυτό Γένος συγχωνεύεται συνήθως και το Γένος Πλανέρα (Planera).

Ούλμος (Ulmus)

Πρόκειται για Γένος δικοτυληδόνων φυτών, το οποίο ανήκει στην Οικογένεια Ουλμίδες(Ulmaceae) και το οποίο περιλαμβάνει 18 είδη, τα οποία απαντούν στο βόρειο ημισφαίριο της γης. Στην Ελλάδα υπάρχουν 5 αυτοφυή είδη. Το πιο κοινό από αυτά είναι το είδος Ούλμος η πεδινή (Ulmus campestris) ή Ούλμος η μικρά (Ulmus minor), κοινώς φτεληά, φτελιά, φτελιός, καραγάτσι, βρυσσός, βρυσσιά κλπ., γνωστή ως «Πτελέη, η» από την εποχή του Ομήρου (8ος αι. π.Χ.), ενώ αναφέρεται ως «Πτελέα, η», από τον Θεόφραστο και τον Διοσκουρίδη.

Σημειωτέο, ότι η ονομασία «Καραγάτσι, το», προέρχεται από τα Τουρκικά. Καρά αγάτς = μαύρο δένδρο.
Πρόκειται συνήθως για δένδρα υψηλά (ύψους 10,00 – 30,00 μ.), φυλλοβόλα ή ημιαειθαλή, με κλαδιά χνουδωτά και οφθαλμούς εμφανείς. Τα φύλλα είναι ωοειδή, τοποθετημένα κατ΄ εναλλαγήν, οξύληκτα, έντονα ασύμμετρα στην βάση αυτών, πριονωτά, πτερόνευρα, με παράφυλλα, τα οποία πίπτουν εύκολα. Έχει άνθη αρρενοθήλεα, κοκκινωπά, με περιάνθιον κωδωνοειδές. Το περιάνθιον έχει 4-8 λοβούς και 4-8 στήμονες. Ο αριθμός των στημόνων συμπίπτει πάντα με τον αριθμόν των λοβών, σε όλα τα είδη της φτελιάς. Η ωοθήκη είναι ωοειδής, με δύο επιμήκη, ραμφοειδή στίγματα. Ο καρπός είναι σαμάριο, μονόχωρο, μονόσπερμο, ξηρό, πεπλατυσμένο ως δίσκος. Στην κορυφή του είναι δισχιδής και περιβάλλεται από δικτυωτό, μεμβρανοειδές πτέρυγιον.

Οι φτελιές ανθίζουν συνήθως κατά τον Μάρτιο, πριν την έκπτυσση των φύλλων και ο καρπός ωριμάζει από τα μέσα Απριλίου έως τις αρχές Ιουνίου του ιδίου έτους της ανθήσεως.
Τα κυριότερα είδη της φτελιάς, τα οποία απαντούν ως αυτοφυή στην Ελλάδα, είναι τα εξής:

1)Πτελέαη πεδινή (Ulmus campestris) ή Ούλμος η μικρά (Ulmus minor).
Τα άνθη αυτού φέρουν 3-5 στήμονες και έχουν πολύ κοντά ποδίσκο, όπως και οι καρποί. Πρόκειται για το κοινότερο ελληνικό είδος, το οποίο επίσης καλλιεργείται συχνά και ως διακοσμητικό. Απαντά ως αυτοφυές σε πεδινές, ανοικτές και δασώδεις περιοχές.
2)Πτελέαη άτριχος (Ulmus glabra)
Το είδος αυτό της φτελιάς διακρίνεται από τα φύλλα και τον καρπό, τα οποία είναι μεγαλύτερα. Τα άνθη φέρουν 5-8 στήμονες. Αντέχει περισσότερο στο κρύο, γι΄ αυτό και απαντά στα ορεινά δάση της ηπειρωτικής Ελλάδας.
3) Πελέα η λεία (Ulmus laevis)
Στο είδος αυτό ο ποδίσκος των ανθέων είναι πολύ μεγαλύτερος από τα άνθη, ενώ στα άλλα είδη ο ποδίσκος είναι βραχύτερος. Οι καρποί είναι σαμάρια και μικρότεροι από εκείνους των άλλων ειδών. Το είδος αυτό συναντάται σε ορισμένες δροσερές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας και είναι γνωστό με το κοινό όνομα τσικνιδιά.
4)Πτελέα η μισχωτή (Ulmus pedunculata).
5)Πτελέα η ορεινή(Ulmus montana).

Εξωτικά είδη
Πτελέα η αμερικανική(Ulmus americana).
Τα δασικά δένδρα της φτελιάς είναι πολύτιμα για το ξύλο των, το οποίο είναι μέτρια σκληρό και ελαστικό. Έχει χρώμα καστανό έως ανοικτό καστανό, αντέχει στην υγρασία και το νερό και για τον λόγο αυτό χρησιμοποιείται σε υδραυλικές και σε υπόγειες εγκαταστάσεις.
Γενικά το ξύλο της φτελιάς χρησιμεύει στην κατασκευή τροχών για άμαξες, αγροτικών εργαλείων, μουσικών οργάνων, στην ναυπηγική και ιδιαίτερα στην κατασκευή λεμβών. Ακόμη από το ξύλο της φτελιάς κατασκευάζονται κοντάκια όπλων και έπιπλα, είτε με συμπαγές ξύλο, είτε με την μορφή ξυλοφύλλων. Το φύλλωμα όλων των ειδών της φτελιάς αποτελεί πολύτιμη ζωοτροφή.
Το φλοιώδες παρέγχυμα από τα κλαδιά ορισμένων ειδών φτελιάς χρησιμοποιείται από την Λαϊκή Ιατρική ως φάρμακο.

Θεραπευτικές δράσεις
Η φτελιά ως βότανο έχει πολλές θεραπευτικές ιδιότητες και δράσεις στον ανθρώπινο οργανισμό και παραδοσιακά χρησιμοποιείται κυρίως για βοήθεια στην εύρυθμη εντερική λειτουργία. Ειδικότερα:
α)Διακρίνεται για την καταπραϋντική, αντιφλεγμονώδη δράση του, ειδικά στο πεπτικό σύστημα, λόγω της περιεκτικότητας του σε γλοιό.
β)Αλκαλοποιεί τα γαστρικά υγρά εξισορροπώντας το pH.
γ)Απορροφά τις τοξίνες από το έντερο και μειώνει τον χρόνο της εντερικής διέλευσης.
δ)Περιέχει υψηλές συγκεντρώσεις αντιοξειδωτικών ουσιών, συμπεριλαμβανομένων της β-σιτοστερόλης, της β-καροτίνης και των προανθεκυανιδών.

Ιδιότητες
1)Μαλακτικό για τις βλεννώδεις μεμβράνες (καταπραϋντικό και μαλακτικό). 2)Στυπτικό. 3)Θρεπτικό. 4)Ενεργοποιεί την αποβολή των ούρων. 5)Αποχρεμπτικό. 6)Καταπραϋνει το πεπτικό σύστημα. 7)Προστατεύει το στομάχι και μειώνει τις φεγμονές. 8) Προστατεύει τις βλεννογόνες μεμβράνες του πεπτικού συστήματος και των πνευμόνων. 9) Ρυθμίζει την εσωτερική χλωρίδα. 10)Ανακουφίζει τον πόνο του στομάχου και μειώνει τα πλεονάζοντα γαστρικά υγρά. 11) Βοηθεί την ανάπτυξη των κυττάρων. 12)Αναζωογονεί και δυναμώνει τον οργανισμό του ανθρώπου. 13)Καθαρίζει τα όργανα, τους ιστούς, τους αδένες και τα νεύρα. 14) Λιπαίνει τα οστά και τις αρθρώσεις, 15)Δρα ως αντιβιοτικό και αντιβακτηριακό και 16) Ενδυναμώνει το νευρικό σύστημα. κλπ.

Αρχαία Γραμματεία
Α)Παλαιά Διαθήκη
«<Λέγει Κύριος>: Θήσω εις την άνυδρον γην κέδρον και πύξον και μυρσίνην και κυπάρισσον και λεύκην και πτελέαν, ίνα ίδωσι και γνώσι και εννοηθώσι και επιστώνται άμα, ότι χειρ Κυρίου εποίησε ταύτα και ο άγιος του Ισραήλ κατέδειξεν».
(Ησαϊας ΜΑ΄, 19-20, μετάφραση Συμμάχου).

Β)Όμηρος
1)«Ο Αχιλλλέας τον Ηετίωνα εσκότωσε…
Μα δεν τον έγδυσε, το σπλάχνο του βαθιά τον εσεβάστη.
Με τα πολύπλουμά του τ΄ άρματα τον έθαψε και μνήμα
του ασκώνεικαι φτελιές του φύτεψαν ολόγυρα…».
(Όμηρος, Ιλιάς, Ζ 416-419. Μετάφραση Ν. Καζαντζάκη – Ι. Θ. Κακριδή, Αθήνα 1976, σ. 102).
2) «Ο Αχιλλέας τότε …μια λυγερή φουχτώνει
τρανή φτελιά, μα αυτή ξεκόρμισε και με τις ρίζες πέφτει,…».
(Όμηρος, Ιλιάς Φ 242-243. Μετάφραση Ν. Καζαντζάκη – Ι. Θ. Κακριδή, Αθήνα 1976, σ. 332).

Γ)Θεόφραστος
1) «Αιεί δε άπασιν οι κλάδοι φαίνονται πολυοζότεροι διά το μήπω τανά μέσον προσαυξήσθαι, καθάπερ…ενίοις δε και οίον κράδαι γίνονται, καθάπερ πτελέα και δρυί και μάλιστα εν πλατάνω».
(Θεόφραστος,Περί φυτών ιστορία 1, 8, 5).
2) «Ο δε τρίβολος αυτός εν τω ύδατι νεύων εις βυθόν, το δε φύλλον εστί πλατύ προσεμφερές τω της πτελέας,…».
(Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορία 4, 9, 1).
Δ)Διοσκουρίδης
«84.Πτελέας τα φύλλα και οι ακρέμονες και ο φλοιός στυπτικά. Ποιεί δε τα φύλλα προς λέπραν λεία συν όξει επιπλαττόμενα και τραύματα κολλά, μάλλον δε ο φλοιός αντί επιδέσμου περιειλούμενος. Έστι γαρ ιμαντώδης. Ο δε παχύτερος φλοιός συν οίνω ή ύδατι ψυχρώ ποθείς ουγγίας μιάς πλήθος, άγει φλέγμα. Το δε αφέψημα των ριζών ή των φύλλων καταντλούμενον τα κατάγματα πωροί τάχιον. Το δε εν τοις θυλακίοις κατά την πρώτην εκβλάστησιν ευρισκόμνεον υγρόν στιλβοί πρόσωπον επιχριόμενον, ξηραινόμενον δε το υγρόν τούτο αναλύεται εις θηρία κωνωποειδή. Και λαχανεύεται δε τα πρόσφατα των φυλλων εψόμενα εις προσοψήματα.
Η δε από των παλαιών ξύλων και πρέμνων σαπρία συνισταμένη ώσπερ άλευρον καταπασσομένη, ανακαθαίρει και απουλεί έλκη. Τα δε ερπυστικά επέχει συν ίσω ανήσσω φυραθείσα ελαίω εν οθονίω τε καείσα και λεία καταπασσομένη».
(Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής Ι, 84).
E)Ησίοδος
Έργα και Ημέραι 433.
ΣΤ)Αριστοφάνης
Νεφέλαι 1008 κλπ.

Λαϊκή Ιατρική
«Όταν γίνεται μαύρη στο γύρο η πληγή.
Εάν γίνονται σκουλίκια εις την πληγήν, κοπάνησον τα φύλλα της πτελέας, θέτε τα απάνο και ψοφούσι».
(Ν. Ε. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα, Ρέθυμνον 2001, σ. 150).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :
Π. Γ. Γενναδίου, Λεξικόν Φυτολογικόν, Εκδοτικός οίκος ΔΑΜΙΑΝΟΣ (Αθήναι 1915-1916).
Δ. Σ. Καββάδας, Εικονογραφημένον Βοτανικόν-Φυτολογικόν Λεξικόν, Εκδόσεις ΠΗΓΑΣΟΣ, (Αθήνα αν. χρ. εκδ.).
Μυρσ. Λαμπράκη, Τα Χόρτα (Αθήνα 2000).
Εγκυκλοπαιδεία ΝΕΑ ΔΟΜΗ, τ. 21 (Αθήνα, αν. χρ. εκδ.), σ. 66.
Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001).
Ευ. Κ. Φραγκάκι, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).
Φυτολογία, Εκδοτική Αθηνών (Αθήναι 1990), σ. 334.
Η. Baumannn, Die Griechische Pflanzenwelt (Muenchen 1999).
Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Koeln 1997).
R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana, Volksausgabe, Edition Kentavros, (Hamburg 2017).
Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη του Ελληνικού Αρχιπελάγους κατά το έτος 1817, Λειψία 1823. Μετάφραση από τα Γερμανικά στα Ελληνικά υπό Δρ. Ιω. Ηλ. Βολανάκη, Αρχαιολόγου, (Αθήναι 2022).-----
J. Pitton de Tournefort, Ταξίδι στην Κρήτη και τις νήσους του Αρχιπελάγους 1700-1702, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (Ηράκλειο 2003).