Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης: Ζέα η μαύς (Zea mays), κοινώς αραβόσιτος, αραποσίτι, καλαμπόκι

Rodiaki NewsRoom

Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της Ελλάδας

Γράφει o
Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης
Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων

Όταν ο Χριστόφορος Κολόμβος (*1451- + 1506 μ.Χ.) κατά το έτος 1492 ανέκαλυψε την Αμερική, ικανός αριθμός φυτών, τα οποία μέχρι τότε ήσαν άγνωστα στον υπόλοιπο τότε γνωστό κόσμο (Ασία, Αφρική και Ευρώπη) εισήχθησαν στην Ευρώπη και στις άλλες δύο ηπείρους.

Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται και τα επόμενα :
1) Αγαύη η αμερικανική (Agave anericana), κοινώς αθάνατος.
2) Αραουκάρια η υψηλή (Araoucaria exelsa), κοινώς αραουκάρια.
3) Δατούρα το στραμώνιον (Datuta stramonium), κοινώς ζουρνάς, τρομπέτα του Αρχαγγέλου, διαβολόχορτο, τάτουλας.
4) Ζέα η μαϋς (Zea mays), κοινώς αραβόσιτος, αραποσίτι, καλαμπόκι, ξενικόσταρο (Κρήτη).

5) Θεόβρωμα το κακάον (Theovroma cacao), κοινώς κακάο.
6) Καψικόν το ετήσιον (Capsicum annuum), κοινώς πιπεριά
7) Λυκοπερσικόν το εδώδιμον (Lycopersicum sativum ), κοινώς τομάτα
8) Μπουκεμβιλλέα η λαμπρά (Bouquemvillea mirabilis), κοινώς μπουκαμβίλλια
9) Νικοτιανή ο ταμπάκος (Nicotiana tabacum), κοινώς καπνός
10) Οπουντία η ινδική συκή (Opuntia ficus-indica), κοινώς φραγκοσυκιά, φαραωσυκιά, κλαπιτσοσυκιά (Κρήτη)

11) Περσέα η αμερικανική (Persea americana), κοινώς αβοκάντο, βουτυρόδενδρο.
12) Σολανόν το κονδυλώδες (Solanum tuberosum), κοινώς πατάτα κ.λπ.
Η Ζέα η μαύς (Zea mays), κοινώς αραβόσιτος, απαποσίτι, μπαρμπαρόσταρο, αραπόσταρο, καλαμπόκι, κούκλα, μισέρι, τσίχρος (Κύπρος), ξενικόσταρο (Κρήτη) κ.λπ., είναι είδος μονοκοτυλήδονων φυτών, το οποίον ανήκει στο γένος Ζέα (Zea) της οικογενείας Αγροστίδες (Gramineae). Αποτελεί σιτηρό ευρείας καλλιέργειας και μεγάλης διατροφικής αξίας, η καταγωγή του οποίου τοποθετείται στην περιοχή του Μεξικού.

Ορισμένοι από τους αρχαίους πολιτισμούς (΄Ινκας, Αζτέκων) εστηρίχθησαν στην καλλιέργεια του αραβοσίτου. Όταν ο Χριστόφορος Κολόμβος και οι συνεργάτες του συνήντησαν τον αραβόσιτο στην Κούβα και αυτός εισήχθη αρχικά από την Αμερική στην Αφρική, προκειμένου να χρησιμεύει ως τροφή για τους μαύρους και από τις αραβικές χώρες εισήχθη αργότερα στην Ευρώπη, η καλλιέργεια και η κατανάλωση αυτού από τους κατοίκους της Ευρώπης, αλλά και της Ασίας και της Αφρικής εγνώρισε ευρύτατη διάδοση. Στην Ευρώπη, η καλλιέργεια του αραβοσίτου άρχισε το έτος 1552 μ. Χ. Στην Ελλάδα έφθασε περί το 1600 και μετεφέρθη πιθανώς από την Βόρεια Αφρική, γι΄ αυτό και έλαβε την ονομασία «αραβόσιτος», δηλαδή «ο σίτος των Αράβων».

Πρόκειται για φυτό ποώδες (ύψους 2,50-3,00 μ.), μονοετές, με βλαστό όρθιο, συμπαγή, ο οποίος ριζοβολεί στα κατώτερα γόνατα. Τα φύλλα του είναι μεγάλα, επίπεδα, επιμήκη, τα οποία βγαίνουν κατ΄ εναλλαγήν από τα γόνατα του βλαστού και έχουν μεγάλους κολεούς, που περιβάλλουν τον βλαστό.

Τα άνθη του είναι μονογενή, άρρενα και θήλεα επάνω στο ίδιο φυτό (μόνοικο). Τα άρρενα σχηματίζουν ταξιανθία φόβη (κοινώς φούντα) στην κορυφή του βλαστού και τα θήλεα ταξιανθία σπάδικα, που είναι στάχυς με παχειά ράχη και καλύπτεται από πλατιά βράκτια φύλλα. Οι θηλυκές ταξιανθίες βγαίνουν στις μασχάλες των φύλλων και η κοινή των ονομασία είναι ρόκες ή κούκλες.

Ο καρπός, ο οποίος συνήθως ονομάζεται κόκκος, έχει χρώμα λευκό, κίτρινο, κοκκινωπό ή μελανοϊώδες, ανάλογα με την ποικιλία και είναι καρύοψις. Το άμυλο του καλαμποκιού βρίσκεται στο σπέρμα και ειδικότερα στο ενδοσπέρμιο, το οποίον αποτελείται από δύο στρώματα, ήτοι : το εξωτερικό, υαλώδες ή κερατοειδές και το εσωτερικό, αλευρώδες στρώμα.

Η καλλιέργεια του αραβοσίτου γίνεται σε βαθιά, γόνιμα, χουμώδη εδάφη, ουδέτερα ή ελαφρά όξινα, αρδευόμενα ή νοτερά.
Ο αραβόσιτος είναι φυτό θερμής εποχής (θερμοκρασία πάνω από + 14ο C) και όχι ιδιαίτερα απαιτητικό. Οι καρποί ωριμάζουν στα μέσα του θέρους, περίπου πέντε μήνες μετά την σπορά, ανάλογα με την ποικιλία. Η συγκομιδή του αραβοσίτου γίνεται, είτε με τα χέρια, είτε με θεριζοαλωνιστική μηχανή. Οι ταξικαρπίες απαλλάσσονται από τα βράκτια φύλλα και απλώνονται στον ήλιο για αποξήρανση.

Οι κυριότερες ποικιλίες του αραβοσίτου είναι οι εξής:
1) Ζέα η μαύς, ποικιλία οδοντωτή (Zea nays, var. indentata).
2) Ζέα η μαύς, ποικιλία σκληρή (Zea mays, var. indurata).
3) Ζέα η μαύς, ποικιλία αμυλώδης (Zea mays, var. amylacea).
4) Ζέα η μαύς, ποικιλία εβέρτα (Zea mays, var. everta).
5) Ζέα η μαύς, ποικιλία σακχαρώδης (Zea mays, var. saccharata).

6) Ζέα η μαύς, ποικιλία κηρώδης (Zea mays, var. cerotina).

Συστατικά
Οι καρποί του αραβοσίτου περιέχουν τα εξής συστατικά : Λίπη, πτητικό έλαιο, κόμμι, ρητίνη, γλυκοσίδια, σαπωνίνες, αλκαλοειδή, βιτμίνες C και Κ, στερόλες, φυτικά οξέα, τανίνη, αλλαντοϊνη, κάλιο και ασβέστιο.

Όσον αφορά στις χρήσεις του αραβοσίτου, αυτές είναι τρεις. Συγκεκριμένα, είναι οι εξής:
1) Χρησιμεύει ως τροφή του ανθρώπου.
2) Χρησιμεύει ως κτηνοτροφή.
3) Χρησιμεύει ως πρώτη ύλη στη βιομηχανία.

Στην Ελλάδα πολλοί ορεινοί και νησιώτικοι πληθυσμοί ετρέφοντο παλαιότερα ή συνεχίζουν να τρέφονται και μέχρι σήμερα, ιδίως κατά την διάρκεια του χειμώνα, με ψωμί από αλεύρι αραβοσίτου, τη γνωστή μπομπότα ή μπαρμπαρέλα (Κέρκυρα). Επίσης στην Κέρκυρα, αλλά και σε άλλα νησιά του Ιονίου Πελάγους φτιάχνουν από αλεύρι αραβοσίτου την λεγόμενη «Κορωνιά», που είναι όπως η πολέντα των Ιταλών, η μαμαλίγκα των Ρουμάνων και η rimotte ή miliasse των Γάλλων.
(Eκδοτική Αθηνών, ΦΥΤΟΛΟΓΙΑ, Αθήνα 1990, σ. 122- 123).

Λαϊκή Ιατρική
Ο θύσανος του αραβοσίτου αποτελεί θαυμάσιο ανακουφιστικό, διουρητικό, πράγμα που καθιστά το βότανο αυτό σημαντικό για τη θεραπεία του ουροποιητικού, αφού επί πλέον διευκολύνει την αποβολή των πετρών.

Γάλλοι βοτανολόγοι το χρησιμοποιούν για να αραιώνουν τη χολή και να καλυτερεύουν τη ροή της. Σε παρόμοια συμπεράσματα κατέληξαν και έρευνες επιστημόνων, που έγιναν στην Κίνα. Τέλος ο θύσανος του καλαμποκιού χρησιμοποιείται από τους βοτανολόγους για να ρίχνουν την υψηλή πίεση.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Ι. Ηλ. Βολανάκης, Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της Δωδεκανήσου, περιοδικό «ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΙΑΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ», τ. ΚΔ΄ (Ρόδος 2010), σ. 712-749.
Μυρσ. Λαμπράκη, Τα Χόρτα (Αθήνα 2000).
Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001).
Ευ. Κ. Φραγκάκι, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).

Γ. Χριστόπουλος (Επιμέλεια), Φυτολογία, Εκδοτική Αθηνών (Αθήνα 1990).
Η. Baumann, Die Griechische Pflanzenwelt (Muenchen 1999).
Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Koeln 1997).
R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana. Volksausgabe, Edition Kentavros (Hamburg 1017).

Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη του Ελληνικού Αρχιπελάγους κατά το έτος 1817, Λειψία 1823. Μετάφραση από τα Γερμανικά στα Ελληνικά υπό Δρ. Ιω. Ηλ. Βολανάκη, Αρχαιολόγου (Αθήναι 2022), σ. 1-712.