Ιωάννης Βολανάκης: Πολύγονον το άρρεν (Polygonum masculatum) – Πολύγονον το θήλυ (Polygonum femininum), κοινώς πολυγόνατο, μακρυμαλλούσα

Rodiaki NewsRoom

Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της Ελλάδας

Του
Δρ. Ιωάννη Ηλ. Βολανάκη
Επίτιμου Εφόρου Αρχαιοτήτων

Πρόκειται για φυτό ποώδες, πολυετές, της τάξεως των αγγεισπέρμων, δικοτυληδόνων, γνωστό κοινώς ως πολυγόνατο (Κρήτη), επειδή ο βλαστός του φέρει πολλά γόνατα. Λέγεται και μακρυμαλλούσα (Πελοπόννησος), επειδή η όλη μορφή του φυτού δίνει την εντύπωση κόμης με μακριά μαλλιά.

Φύεται συνήθως επάνω σε βράχους, απόκρημνα και πετρώδη μέρη, αναλημματικούς τοίχους, φράκτες, άκρες οικοπέδων και δρόμων κ.λπ.. ΄Εχει βλαστούς σαρκώδεις, λεπτούς, κυλινδρικούς, επιμήκεις, πολυγόνατους, πυκνώς διατεταγμένους, οι οποίοι, είτε κρέμωνται προς τα κάτω, είτε έρπουν επί της επιφανειας του εδάφους και φέρουν βαθυπράσινο χρώμα.

Ο Δισκουρίδης ο Αναζαρβεύς αναφέρει το φυτό αυτό με διάφορα ονόματα, μεταξύ δε άλλων το ονομάζει και Τευθαλλίδα. Τόσον από τον Διοσκουρίδη, όσο και από τη σημερινή Λαϊκή Ιατρική το φυτό αυτό θεωρείται φαρμακευτικό και χρησιμοποιείται ποικιλοτρόπως.

Αρχαία Γραμματεία
Α ) Διοσκουρίδης
1)«Πολύγονον άρρεν. Οι δε καρκίνωθρον, οι δε τευθαλλίδα, οι δε κλήμα, οι δε μυρτοπέταλον, οι δε πολύκαρπον καλούσι. Πόα εστί κλώνας έχουσα λεπτούς, τρυφερούς, πολλούς, γόνασι περιειλημμένους, έρποντας επί γης, ώσπερ η άγρωστις, φύλλα δε πηγάνω όμοια, επιμηκέστερα δε και μαλακώτερα.΄

Εχει δε καρπόν παρ΄ έκαστον φύλλον, όθεν και άρρεν καλείται, άνθος δε λευκόν ή φοινικούν.
Δύναμιν δε έχει στυπτικήν, ο δε χυλός πινόμενος αρμόζει αιμοπτυϊκοίς και τοις κατά κοιλίαν ρεύμασι και χολερικοίς και στραγγουριώσιν. ΄Αγει δε ούρα ενεργώς. Βοηθεί και θηριοδήκτοις μετ΄ οίνου πινόμενος και προς περιοδικούς προ μιάς ώρας της επισημασίας λαμβανόμενος.

΄Ιστησι δε και ρουν γυναικείον προστεθείς και προς ωταλγίας και πυορροίας ενσταζόμενος αρμόζει, συνεψηθείς δε οίνω και μέλι προσλαβών άκρως ποιεί προς τα εν αιδοίοις έλκη. Καταπλάσσεται δε τα φύλλα προς στομάχου έγκαυσιν και αίματος αναγωγήν και έρπητας και ερυσιπέλατα και φλεγμονάς και οιδήματα και τραύματα πρόσφατα.

5. Πολύγονον θήλυ. Θαμνίον εστί μονόκλωνον, τρυφερόν, καλαμοειδές, γόνατα συνεχή έχον εγκείμενα αλλήλοις ώσπερ σάλπιγγος και περί τοις γόνασι κύκλω εξοχάς πιτύος φυλλαρίοις εοικίας. Ρίζα αχρεία. Φύεται παρά τοις ύδασι.
Δύναμιν δε έχει στυπτικήν, ψυκτικήν, ποιούσαν τα αυτά τω προ αυτού, ότι μη ασθενέστερον».
(Διοσκουρίδης Περί ύλης ιατρικής, IV, 4-5).

Σημείωση: Τόσον το Πολύγονον το άρρεν, όσον και το Πολύγονον το θήλυ, δεν θα πρέπει να συγχέονται με το «Πολυγόνατον», διότι πρόκειται για τελείως διαφορετικά φυτά, απλώς ομοιάζουν κατά τι ως προς την ονομασία αυτών. Το φυτό αυτό ονομάζεται πολυγόνατον, επειδή η ρίζα του φέρει πολλά γόνατα.

2) Σχετικά με το Πολυγόνατον ο Διοσκουρίδης αναφέρει τα επόμενα :
«Πολυγόνατον. Φύεται εν όρεσι. Θάμνος μείζων πήχεως, φύλλα έχων όμοια δάφνη, πλατύτερα δε και λειότερα, γευσαμένω όμοιόν τι κυδωνίω ή ροά μετά στύψεως προσβάλλει. Καθ΄ εκάστην δε έκφυσιν των φύλλων άνθη λευκά, τω πλήθει υπερέχοντα του αριθμού των φύλλων από της ρίζης ηνωμένα. Ρίζαν δε λευκήν, μαλακήν, μακράν, πολυγόνατον, δασείαν, βαρύοσμον, πάχος έχουσαν δακτύλου, ποιούσαν προς τραύματα καταπλασσομένην. Αίρει δε και σπίλους τους εν προσώπω».
(Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής IV, 6).
Β) Γαληνός ο Περγαμηνός
Πιθανώς το υπό του γαληνού αναφερόμενο «πολυπόδιον» θα μπορούσε να ταυτισθεί προς το πολυγόνατο.
« Επίθυμόν τε και πολυπόδιον».
(Γαληνός, Θεραπευτικαί μέθοδοι 10, 913, 10-11).

Λαϊκή Ιατρική
Σύμφωνα με τη Λαϊκή Ιατρική το πολυγόνατο ή η μακρυμαλλούσα πιστεύεται ότι έχει φαρμακευτικές και θεραπευτικές ιδιότητες και χρήσεις. Συνιστάται ως επίπλασμα σε δερματικές παθήσεις, εξωτερικά τραύματα και για την καταπολέμηση της αλωπεκίας.
Επίσης θωρείται ότι δρα ως καθαρτικό.

«Περί καθάρσεως διά να ευγάλης χολές.
Ντιμιρχιντί (το φυτό Οξυφοίνιξ ο ινδικός) δράμια 2, ρόδα ξυρά δράμια 2, σιναμική δράμια 2, γλυκάνησον δράμια 2, περδικόχορτον (το φυτό Κρηπίς η κονδυλόρριζος) δράμια 3, πολιπόδι, αν έχει δράμια 4, νερό ουγγιές 8, ζεστένεις το νερόν αφ΄ εσπέρας και βάνεις τα άνοθεν και μένουσι και το ταχεί τόνε δίδεις πέντε έξε βράσες…».
(Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα, Ρέθυμνο 2001, σ. 85-86).

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- (Πολυγόνατον, Εγκυκλοπαιδεία ΝΕΑ ΔΟΜΗ, τ. 23, [Αθήνα αν. χρ. εκδ.], σ. 57).
- Μυρσ. Λαμπράκη, Τα Χόρτα (Αθήνα 2000).
- Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001).
- Ευ. Κ. Φραγκάκι, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).
- Γ. Χριστόπουλος (Επιμέλεια), Φυτολογία, Εκδοτική Αθηνών (Αθήνα 1990).

- Η. Baumann, Die Griechische Pflanzenwelt (Muenchen 1999).
Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Koeln 1997).
- R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana. Volksausgabe, Edition Kentavros (Hamburg 1017).

- Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη του Ελληνικού Αρχιπελάγους κατά το έτος 1817, Λειψία 1823. Μετάφραση από τα Γερμανικά στα Ελληνικά υπό Δρ. Ιω. Ηλ. Βολανάκη, Αρχαιολόγου, (Αθήναι 2022).