«20» - Η ποίηση απέναντι στην απώλεια

Rodiaki NewsRoom

Το «20» του Παντελή Μπουκάλα, από τις εκδόσεις Άγρα, είναι μια ποιητική συλλογή που αποκαλύπτει το βαθύτερο περιεχόμενό της ήδη από την αφιέρωση, πριν ακόμη αρχίσουν τα ποιήματα:

«Του Σπύρου, του γιου μου, (1991–2011)».

Εξού το 20.

«Το έχει αυτό η ζωή. / Δεν σε ρωτάει.» (σελ. 9)

Κι ύστερα αρχίζει η ποίηση. Όχι για να περιγράψει την απώλεια, αλλά για να τη μεταβολίσει. Να πάρει το βίωμα μιας από τις συντριπτικότερες μορφές απώλειας — την απώλεια ενός παιδιού — και να το μετατρέψει σε ποίηση υψηλής πνοής.

Πώς το πετυχαίνει ο Μπουκάλας;

Με μια ποίηση πολυτροπική, που κινείται με αξιοθαύμαστη άνεση από την παράδοση στη νεωτερικότητα και από το δημοτικό τραγούδι στον σύγχρονο, αποφθεγματικό στίχο.

«Αν με αγαπάς μανούλα μου, και αν με ψυχοπονιέσαι, / κάμε την πέτρα την καρδιά, κάμε άγαλμα την πέτρα» (σελ. 15): ο δημοτικός τρόπος, το μοιρολόι, η προφορικότητα.

Και λίγο παρακάτω:

«Το μόνο αγώνισμα / η ζωή, / που δεν προβλέπεται / ισοπαλία.» (σελ. 17)

Η σύγχρονη, κοφτή ποίηση, που συμπυκνώνει μέσα σε τέσσερις μόλις στίχους έναν ολόκληρο υπαρξιακό στοχασμό.

Μα η δύναμη της συλλογής δεν βρίσκεται μόνο στους τρόπους της. Βρίσκεται κυρίως στην αυθεντικότητα του βιώματος. Η σχέση πατέρα και γιου περνά μέσα από μικρές, σχεδόν καθημερινές μνήμες και ξαφνικά αποκτά μια οικουμενική διάσταση.

«Και θα θυμάσαι βέβαια, μνημονάκι μου, / όταν μαθαίναμε τους αρχικούς. / Τρέχω - έτρεχα / - σκουντούφλησα και έπεσα, / σηκώθηκα και έφυγα. / Για πάντα.» (σελ. 56)

Μέσα σε λίγους στίχους, η γραμματική, η κοινή μαθησιακή εμπειρία πατέρα και γιου και η αναπόδραστη φυγή συναντιούνται. Το προσωπικό γίνεται ποιητικό• και το ποιητικό, βαθιά ανθρώπινο.

Η ίδια μετάβαση από το βίωμα στον στοχασμό συμβαίνει ξανά και ξανά:

«Μόνο οι θεοί / σταυρώνονται με συντροφιά, / ευώνυμη και δεξιά. / Οι άνθρωποι μονάχοι. / Πάντοτε μονάχοι.» (σελ. 20)

Ή, ακόμη πιο πυκνά:

«Το τρέμω / το κτήνος / που γίνεται / ο άνθρωπος / για να αντέξει.» (σελ. 28)

Και:

«Τίποτα, μια δροσιά ο άνθρωπος / κάτω από μαύρο ήλιο πύρινο.» (σελ. 52)

Η συλλογή είναι γεμάτη από τέτοιες στιγμές, όπου το συγκεκριμένο πρόσωπο, η συγκεκριμένη απώλεια, ανοίγουν προς το καθολικό.

Και μέσα σε όλα αυτά, η γλώσσα του Μπουκάλα δουλεύει ακατάπαυστα. Λεξιπλασίες, λογοπαίγνια, απροσδόκητες συνθέσεις.

«Να καεί από το κλάμα μας / η πανανυπαρξία του» (σελ. 40), γράφει. Και αλλού:

«Γιατί κινεί τη θεοχωλοσία σας / η ομορφιά / και δρεπανίζετε.» (σελ. 60)

Ακόμη και το παιχνίδι με τη γλώσσα του μπάσκετ μεταβολίζεται σε γλώσσα πένθους: οι «αιρμπολάτες», από το airball, γίνονται λέξη μέσα στον διάλογο με τον νεκρό γιο:

«Α, και να ’μουν η μπασκέτα σου… / Να πλάταινα από της έγνοιας μου τη θέρμη, / μια αγκαλιά, / μη μου πικραίνεσαι με τις βολές τις αιρμπολάτες.» (σελ. 69)

Είναι χαρακτηριστικό της ποιητικής του Μπουκάλα ότι τίποτε δεν περισσεύει. Το καθημερινό, το λαϊκό, το λόγιο, η μνήμη, το παιχνίδι, η γραμματική, η οικογενειακή ιστορία, ο στοχασμός — όλα μπορούν να γίνουν υλικό πένθους. Και το πένθος, με τη σειρά του, υλικό ποίησης.

Στο τελευταίο ποίημα της συλλογής, στη σελίδα 77, ο ποιητής γράφει:

«Να πολεμάμε το γραμμένο, / Να το κάνουμε γραπτά / Ξόρκια / Επωδές / Τραγουδομοιρολόγια / Προσευχές ανεπίδοτες / μάταιες.»

Μα αυτά ακριβώς διαβάζουμε σε ολόκληρη τη συλλογή: ξόρκια, επωδές, τραγουδομοιρολόγια, προσευχές.

Και λίγο πριν, ένα τρίστιχο που σταματά τον αναγνώστη:

«Κόβω το χέρι μου, / δε θα το γράψω, / γιε μου;» (σελ. 76)

Κι ύστερα, η χαραγμένη πλάκα γίνεται το μόνο έγκυρο γραπτό — κι ας τη δούλεψε μηχανικά ένα «ξένο χέρι, εθισμένο στην απάθεια» (σελ. 77).

Ποιο είναι αυτό το ξένο χέρι;

Ίσως το χέρι του θανάτου. Ίσως εκείνο που χαράζει την πλάκα. Ίσως, τελικά, το χέρι του αναγνώστη, που έρχεται χρόνια μετά και αναμοχλεύει όσα ο ποιητής προσπάθησε να ξορκίσει.

Και τότε καταλαβαίνεις πως δεν μπορείς να πεις απλώς «θάνατος».

Γιατί εδώ ο θάνατος είναι ενεστώτας διαρκείας.

Στη σελίδα 53 ο ποιητής γράφει:

«Ανεβαίνεις, / εικοσαράκι μου γλυκό, / σαράκι μου.»

Και το «20» παύει πια να είναι ένας αριθμός. Γίνεται ηλικία, μνήμη, όνομα, πληγή. Γίνεται ένας τρόπος να συνεχίζεται η συνομιλία.

Το «20» είναι, για μένα, μία από τις συγκλονιστικότερες ποιητικές συλλογές που διάβασα τα τελευταία χρόνια.

Μια συλλογή που τολμά σε επίπεδο υπαρξιακό, ποιητικό, ανθρωπολογικό.

Και κυρίως, μια συλλογή που αποδεικνύει κάτι δύσκολο: πως ακόμη και μπροστά σε μια απώλεια που μοιάζει να μην επιδέχεται μεταβολισμό, η ποίηση μπορεί — όχι να την παρηγορήσει, ούτε να την ακυρώσει — αλλά να της δώσει φωνή, μορφή και διάρκεια.

Πάνος Δρακόπουλος

panosdrak@yahoo.gr