Αγαπητός Ξάνθης: Η μεταμόρφωση των νησιών μας

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Αγαπητός Ξάνθης, αρχιτέκτονας

Ένας φίλος μου έδωσε ένα τόμο του Μαρτίου 2026 της Οικονομικής Επιθεώρησης (Τ.1057) από τις εκδόσεις Dinand-Real Estate Development, με θέμα «μεταμορφώσεις της πόλης», όπου μια σειρά από επιστήμονες εκφράζουν απόψεις για το σήμερα της σύγχρονης πόλης και το μέλλον της. Πολύ ενδιαφέρον και προκλητικό για μια οικονομική έκδοση.

Προσπάθησα μέσα από τις μονογραφίες του τόμου να συγκρίνω εάν η Ρόδος, το νησί των 125.000 κατοίκων, μπορεί να ενταχθεί στο πεδίο της αποκλίνουσας σκέψης, στην αναφερόμενη πρόσκληση του τόμου.

Όλα τα άρθρα μιλάνε για φιλικές πόλεις που σχετίζονται μ’ ένα λειτουργικό σύστημα που οργανώνεται γύρω από αξίες της ανθρώπινης εμπειρίας, της ισότητας της πρόσβασης και της μακροπρόθεσμης ανθεκτικότητας. Για μια πόλη σχεδιασμένη για τον πεζό και τη βιώσιμη κινητικότητα, η οποία επιζητάει την τυχαία συνάντηση, που προσφέρει η πρόσβαση στο πράσινο και στον καθαρό αέρα, που ενσωματώνει τις μικτές χρήσεις, που δημιουργεί το αίσθημα ασφάλειας χωρίς αποκλεισμούς και τέλος, που σχεδιάζεται με τρόπο ώστε να εξελίσσεται ο χώρος της πόλης μαζί με την κοινωνία στις ίδιες ράγες.

Ακόμη το αυτοκίνητο, η επένδυση στην κατοικία, το κόστος των μετακινήσεων, τα ΜΜΜ, η ακανόνιστη χωροταξία δηλώνουν σήμερα μια ελληνική πόλη τραυματισμένη και κουρασμένη από τη φυσικότητα της ευζωίας.

Η αναγκαιότητα για γενναίες παρεμβάσεις είναι εκ των ων ουκ άνευ ώστε η πόλη να μην χάσει την οικονομική της υπόσταση, αλλά παράλληλα η οικονομική ανάπτυξη να αποτυπώνεται στην πόλη και να την αναβαθμίζει. Αυτό είναι το στοίχημα.

Ο καθηγητής Στάθης Καλύβας γράφει για τις πόλεις ως πεδία αντιφατικών δυναμικών, που έχουν ζωή και δεν μετατρέπονται σε «φαστφουντάδικα» για το κέρδος και μόνο. Η δε μονομερής επένδυση στα ξενοδοχεία και στα Airbnb καθιστά τον τόπο σε ευτελιστική γραμμή και συστηματική απαξίωση. Χρειάζεται, αναφέρει ο καθηγητής, μια πόλη πολυσυλλεκτική, με πλήθος χρήσεων και δραστηριοτήτων, με στοιχεία εξευγενισμού (gentrification) τμημάτων της ώστε η πόλη να μπορεί να αποτινάξει την απομόνωση, τη μοναξιά. Το μέγιστο κοινωνικό θέμα. Και τελειώνει την παρέμβασή του με την υποσημείωση ότι οι πόλεις είναι ζωντανοί οργανισμοί. Και όσο περισσότερο επιθυμούμε να τους ελέγξουμε, τόσο μεγαλύτερος είναι ο κίνδυνος να χάσουν αυτό που τους κάνει γνήσια στοιχεία με την πολυμορφία, τη σύγκρουση, τη συνύπαρξη και τη διαρκή ζωή.

Ο δε ποιητής Νίκος Ερηνάκης διατυπώνει στην παρέμβασή του, το μουντό και το γκρίζο της σημερινής πόλης. Έτσι η ελληνική πόλη χρειάζεται την έκπληξη, το δικαίωμα στην πόλη ως δικαίωμα στο απρόβλεπτο. Η πόλη της χώρας μας είναι στατική, ελεγχόμενη αλλά και πορώδης συνάμα. Όλα τα ορθογωνισμένα σχέδια για τις νέες πόλεις μειώνουν τη χαρά του απρόβλεπτου για λόγο ασφάλειας, εμπορίου, διαχείρισης, ενός τύπου ψυχοβιοπολιτικής που τελικά καταλήγει την πόλη υπαρξιακά λογοκριμένη. Η πόλη της καθορισμένης, ανέκφραστης κανονικότητας.

Αναφέρει ο ποιητής ότι χρειαζόμαστε επειγόντως την ανακάλυψη ριγματώσεων, αντιδράσεων για να μπορούμε να μιλάμε με τον «έτερο» σε μια σχέση συνύπαρξης. Και αυτό απαιτεί ευγένεια (civility), μια παιδαγωγική της πόλης, όπου η ευγένεια δεν θα είναι διακοσμητική αλλά θα είναι ως υποδομή. Μάλιστα, γίνεται ειδική αναφορά ότι η πόλη του μέλλοντος δεν θα μετράται με στοιχεία του ΑΕΠ αλλά από το επίπεδο της καθημερινής καλοσύνης. Δηλαδή, η ευγένεια πρέπει να είναι καθήκον!

Άρα πρέπει να ξαναθεωρήσουμε την πόλη μας όχι μόνο ως μηχανή οικονομικο-παραγωγικής μεγέθυνσης, αλλά ως πεδίο ανάπτυξης της ανθρωπινότητάς μας, με όραμα για να μετασχηματίσουμε μαζί με αυτό που εμείς θέλουμε να γίνουμε – να αλλάξουμε πριν μας αλλάξουν.

► Ουσιαστικά όλα αναφέρονται στη σχέση ανθρώπου και τόπου, δομημένου και φυσικού περιβάλλοντος, μεταξύ ορατών και αοράτων υποδομών που συντηρούν όλα τη ζωή αλλά και την προοπτική της πόλης μας. Το δύσκολο είναι να φύγουμε από την πεπατημένη της μεγέθυνσης και των δεικτών απόλυτου κέρδους και να περάσουμε στα νέα μοντέλα που βασίζονται στη συνεργασία, στην περιβαλλοντική επίγνωση και στην πολιτιστική ενσυναίσθηση.

Η πόλη του 21ου αιώνα θα έχει «ρουφήξει» την ΤΝ, την οποία οφείλουμε να τη διαχειριστούμε με όρους βιωσιμότητας, ευκαιρίας και αειφορίας. Προσεγγίσεις περί «έξυπνων πόλεων» ή «πόλεων των 15 λεπτών» αποκτούν σημασία όταν λαμβάνουν υπόψη την καθημερινότητα, την ικανή μίξη χρήσεων, τη ρυθμιστική ευελιξία, τη συλλογική ευημερία και την πρόκληση της συμμετοχής του πολίτη στην έκφραση, στην αισθητική και στην ικανότητα της αντίληψης ότι η πόλη του ανήκει.

■ Η ιστορία των νησιών μας, των πόλεων μας, αποδεικνύει ότι είναι ζωντανοί οργανισμοί που διαρκώς μετασχηματίζονται και μάλιστα σε πεπερασμένο χωρικό πλαίσιο υπό την πίεση του τουριστικού ρεύματος. Και αυτό κάνει τα νησιά μας ενδιαφέροντα, προκλητικά και αγωνιώδη ως προς τα βήματά τους. Τα νησιά έχουν αποκτήσει μια υπερπραγματικότητα που αποτυπώνει αυτό που νομίζουμε ότι υπήρχε ή αυτό που νομίζουμε ότι υπάρχει τώρα σ’ ένα παιχνίδι του πραγματικού χρόνου. Εμφανίζεται μια μορφή σχάσης στον ιστό των νησιών μας από την ωμή οικονομική εργαλειοποίηση του αισθητικού. Σίγουρα υπάρχει ακόμη ανθεκτικότητα, γραφικότητα, βουκαμβίλιες, την οποία οφείλουμε να την προασπίσουμε στο κύμα της εμπορευματοποίησης.

Κάθε νησί έχει το χαρακτήρα του, κάθε νησί έχει τον «αέρα» του αλλά και το μέγεθός του. Προσοχή στη γνησιότητα των νησιών και όχι στο δήθεν!

Είμαστε εμείς που θα βάλουμε το λιθαράκι της εξέλιξης κάτω από τη δική μας προτεραιότητα στη διαμόρφωσή τους, καθώς και στο πόσο διεκδικούμε όχι μόνο τον χώρο αλλά και το δικαίωμα να τον φανταστούμε αλλιώς.