Πέτρος Δαμιανός: «Η παραβατικότητα των ανηλίκων δεν είναι πρόβλημα των άλλων»

Ελευθερία Πελλού

Υπάρχουν άνθρωποι που μιλούν για την παραβατικότητα των ανηλίκων με αριθμούς και στατιστικές και υπάρχουν και εκείνοι που μιλούν με πρόσωπα και ιστορίες. Ο κ. Πέτρος Δαμιανός ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Πρώην διευθυντής Γυμνασίου–Λυκείου του Ειδικού Κέντρου Κράτησης Νέων Αυλώνα, όπου υπηρέτησε για δεκαετίες αλλά και ενεργό μέλος στα διοικητικά συμβούλια του Ιδρύματος Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΙΜΔΑ), του ΚΕ.Θ.Ε.Α., της ΕΠΑΝΟΔΟΥ, εθελοντής με εκπαιδευτική δράση, από το 1994, σε ιδρύματα που εποπτεύονται από το υπουργείο Δικαιοσύνης, του Διοικητικού Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Εκπαίδευση στις Φυλακές (EPEA) με ευθύνη τη Νότια Ευρώπη, ενώ έχει διατελέσει και πρόεδρος του ελληνικού παραρτήματος, ενώ τιμήθηκε για τη δράση του στην Εκπαίδευση στη φυλακή από την Ακαδημία Αθηνών.

Όλα αυτά τα χρόνια ο κ. Δαμιανός βρίσκονταν καθημερινά δίπλα σε παιδιά που έφτασαν στη φυλακή πολύ πριν προλάβουν να χαρούν την εφηβεία τους.

Με αφορμή την επίσκεψή του στη Ρόδο για την εκδήλωση με θέμα «Νεολαία και Εξαρτησιογόνες Ουσίες: Τρόποι Αντιμετώπισης Παραβατικών Ανηλίκων» που διοργάνωσε χθες το Κοινωφελές Ίδρυμα Υποτροφιών Ρόδου «Εμμανουήλ και Μαίρης Σταματίου», μίλησε στη «Ροδιακή» για τους χιλιάδες ανήλικους κρατούμενους που είχε τα χρόνια της θητείας του να περνούν από τις σχολικές αίθουσες. Παιδιά που είχαν απορριφθεί από το σχολείο, που κουβαλούσαν θυμό, φόβο και απογοήτευση, αλλά και παιδιά που μέσα στη φυλακή ξαναβρήκαν το χαμόγελο και το δικαίωμα να ονειρευτούν.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο κ. Δαμιανός μιλά με ειλικρίνεια για τη βαθιά σχέση της παραβατικότητας με τις εξαρτησιογόνες ουσίες, για τη διαδρομή που ξεκινά από την αποβολή και καταλήγει στον δρόμο και τη φυλακή, αλλά και για τη δύναμη της εκπαίδευσης όταν αυτή λειτουργεί με ενδιαφέρον, κατανόηση και σεβασμό.

Με ιδιαίτερη αναφορά στις νησιωτικές και τουριστικές περιοχές, όπως η Ρόδος και τα Δωδεκάνησα, κρούει τον κώδωνα του κινδύνου, τονίζοντας ότι η παραβατικότητα των ανηλίκων δεν είναι πρόβλημα «των άλλων», αλλά ένα ζήτημα που αφορά ολόκληρη την κοινωνία. Και όπως ο ίδιος επισημαίνει,: «Αν η κοινωνία και η πολιτεία καταλάβουν ότι πρέπει να επενδύσουν στην πρόληψη, στο σχολείο και στο οικογενειακό περιβάλλον, μπορούμε να σώσουμε πολλά παιδιά. Όχι όλα, αλλά αρκετά, ώστε να μη συνεχιστεί αυτή η νομοτελειακή πορεία από το σχολείο στον δρόμο και από εκεί στη φυλακή»!

Κύριε Δαμιανέ, μέσα από την πολυετή εμπειρία σας, ποια πιστεύεται ότι είναι η σχέση ανάμεσα στην παραβατικότητα ανηλίκων και τις εξαρτησιογόνες ουσίες;

Η σχέση ανάμεσα στην παραβατικότητα των ανηλίκων και τις εξαρτησιογόνες ουσίες είναι εξαιρετικά ισχυρή. Θα έλεγα πως πρόκειται για τη βασικότερη αιτία που οδηγεί τα παιδιά στη φυλακή. Στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, τα παιδιά που βρίσκονται σε σωφρονιστικά καταστήματα νέων είναι χρήστες ή πρώην χρήστες ουσιών.

Ακόμη κι όταν στη δικογραφία αναγράφονται αδικήματα όπως κλοπές ή ληστείες, αν αναζητήσει κανείς το βαθύτερο αίτιο, θα διαπιστώσει ότι πίσω από αυτές τις πράξεις βρίσκονται τα ναρκωτικά: είτε για να εξασφαλίσουν χρήματα για χρήση είτε επειδή η ουσία αλλοιώνει τη σκέψη και τη συμπεριφορά τους. Στατιστικά, χωρίς καν να μπούμε σε εγκληματολογικές αναλύσεις, τα ναρκωτικά αποτελούν την πρώτη αιτία εγκλεισμού ανηλίκων.

Τι ηλικίες νέων φιλοξενούνται στο κατάστημα κράτησης στον Αυλώνα;

Αυτή τη στιγμή που μιλάμε, 18-21. Βέβαια, αυτό δεν ήταν πάντα έτσι. Στην αρχή, η ηλικία εγκλεισμού ήταν από τα 12 έτη, συμπληρωμένα. Η νομοθεσία εξελίχθηκε. Γενικά, η Ελλάδα εξελίσσεται. Έτσι, αυτό σταδιακά έγινε 13, έγινε 14, έγινε 15 έτη, συμπληρωμένα. Δηλαδή αυτή τη στιγμή, κάποιος για να μπει στη φυλακή θα πρέπει να είναι 15 χρονών συμπληρωμένα και φυσικά και μεγαλύτερος. Οι μικρότερες ηλικίες, αν χρειαστεί, θα πάνε στο Ίδρυμα. Όχι στη φυλακή. Και όλα αυτά αφορούν τα αγόρια. Για τα κορίτσια δεν έχουμε ειδικό χώρο εγκλεισμού.

Βλέπετε, το έγκλημα είναι γένους αρσενικού! Και είναι μία πραγματικότητα αυτή. Προσέξτε, έχουμε 35 φυλακές στην Ελλάδα. Ε, οι 34 είναι ανδρών και είναι γεμάτες! Άρα και βάσει αριθμών δεν μπορεί να υπάρξει κατάστημα που να έχει μόνο αυτές τις ηλικίες για κορίτσια. Οπότε, υπάρχουν περίοδοι που δεν υπάρχει κανένα κορίτσι, αλλά υπάρχουν και άλλες περίοδοι με τρία, τέσσερα, πέντε, δέκα άτομα.

Αυτά τα κορίτσια τοποθετούνται στο κατάστημα στη Θήβα, στη γυναικεία φυλακή σε εκείνο το παράρτημα που είναι για τις μητέρες. Έχει διαμορφωθεί ένας ειδικός χώρος ειδικά για τα παιδιά, να είναι πιο όμορφος. Και όταν υπάρξει περίπτωση νεαρών κοριτσιών, φιλοξενούνται εκεί.

Πόσο καθοριστικός μπορεί να αποδειχθεί ο ρόλος της εκπαίδευσης σε έναν ανήλικο που έχει ήδη εμπλακεί με την παραβατικότητα;

Πολύ. Πάρα πολύ. Ο ρόλος της εκπαίδευσης είναι απολύτως καθοριστικός, αρκεί να λειτουργήσει με τον σωστό τρόπο. Για τα παιδιά αυτά, η εκπαίδευση μέσα στη φυλακή είναι διπλό λειτούργημα. Πρόκειται για παιδιά που είχαν πάψει να είναι μαθητές για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα και όταν μπήκαν φυλακή ξαναβρήκαν ένα σχολείο και αποφάσισαν να ξαναγίνουν μαθητές ή μάλλον να ξαναθυμηθούν πως είναι να είσαι μαθητής. Και μάλιστα ένα σχολείο, μάλλον μια ιδέα για το σχολείο, που ήταν λίγο δύσκολη, γιατί αυτό στο σχολείο τους είχε διώξει.

Θα σας πω το εξής: Οι δικοί μας οι μαθητές δεν είναι οι μαθητές των άλλων σχολείων. Οι δικοί μας οι μαθητές είναι οι μαθητές που τα σχολεία πριν τους έδιωξαν.

Μέσα στη φυλακή ξαναβρίσκουν το σχολείο, όχι ως μηχανισμό τιμωρίας αλλά ως χώρο ενδιαφέροντος, αποδοχής και σεβασμού. Εκεί αντιλαμβάνονται ότι το δικαίωμα στην εκπαίδευση δεν τους έχει αφαιρεθεί. Πολλά παιδιά ξαναβρίσκουν το χαμόγελό τους, αρχίζουν να ονειρεύονται και να βλέπουν τον εαυτό τους διαφορετικά. Η εκπαίδευση μπορεί να γίνει η αφετηρία για μια εντελώς νέα πορεία ζωής.

Υπάρχουν κοινά χαρακτηριστικά στις διαδρομές των παιδιών που φτάνουν σε αυτό το σημείο;

Ναι, υπάρχουν. Σχεδόν όλα τα παιδιά που φτάνουν στο κατάστημα κράτησης έχουν βιώσει επανειλημμένες αλλαγές σχολικού περιβάλλοντος. Το σχολείο, αδυνατώντας να διαχειριστεί τη συμπεριφορά τους, τα αποβάλλει και τα μετακινεί από σχολείο σε σχολείο.

Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο: το παιδί στιγματίζεται, θυμώνει, εγκαταλείπει τελικά το σχολείο, βγαίνει στον δρόμο και εκεί η παραβατικότητα κλιμακώνεται. Σε ελάχιστες περιπτώσεις, κυρίως σοβαρών βίαιων αδικημάτων, η διαδρομή είναι διαφορετική. Στις περισσότερες όμως περιπτώσεις, η πορεία είναι σχολείο – αποβολές – δρόμος – φυλακή.

Έχετε συναντήσει ανήλικους που προέρχονταν από νησιωτικές ή απομακρυσμένες περιοχές; Υπάρχουν ιδιαιτερότητες σε αυτές τις περιπτώσεις;

Ναι, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια έχουν αυξηθεί τα παιδιά από νησιωτικές και κυρίως τουριστικές περιοχές. Αυτό είναι ανησυχητικό, γιατί πρόκειται για περιοχές που θεωρητικά έχουν καλύτερο βιοτικό επίπεδο.

Οι φυλακές είναι ταξικές, τα παιδιά που προέρχονται από κοινωνικά και οικονομικά υποβαθμισμένα περιβάλλοντα είναι πιο ευάλωτα. Όταν όμως αρχίζουν να εμφανίζονται παιδιά από περιοχές όπως η Ρόδος και τα Δωδεκάνησα, αυτό πρέπει να λειτουργήσει ως καμπανάκι για την κοινωνία. Δείχνει ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται πλέον στις «γνωστές» περιοχές φτώχειας.

Οι μικρές κοινωνίες, όπως της Ρόδου, μπορούν να λειτουργήσουν προληπτικά ή υπάρχει ο κίνδυνος της αποσιώπησης προβλημάτων;

Σε όλες τις κοινωνίες υπάρχει ο κίνδυνος της αποσιώπησης. Όμως η κοινωνία οφείλει να πιέζει προς τη λύση, όχι προς την απόκρυψη. Το να μεταφέρουμε απλώς το πρόβλημα αλλού, δεν το λύνει.

Οι μικρές κοινωνίες μπορούν να λειτουργήσουν προληπτικά μόνο αν αναγνωρίσουν έγκαιρα το πρόβλημα και το αντιμετωπίσουν συλλογικά, με τη συνεργασία σχολείων, κοινωνικών υπηρεσιών και οικογενειών. Το παιδί δεν είναι αποκομμένο από το περιβάλλον του, αν αυτό είναι δυσλειτουργικό, χρειάζεται παρέμβαση και εντός και εκτός σχολείου.

Ποια σημάδια θα πρέπει να κινητοποιούν έγκαιρα γονείς και εκπαιδευτικούς;

Τα σοβαρά προβλήματα εμφανίζονται κυρίως στην προεφηβεία και την εφηβεία. Εκεί ξεκινούν οι έντονες συγκρούσεις με την οικογένεια και το σχολείο. Αν δεν υπάρχει ήδη σχέση εμπιστοσύνης και επικοινωνίας, τότε η κατάσταση κλιμακώνεται.

Αλλαγές στη συμπεριφορά, απομάκρυνση, επιθετικότητα, προβλήματα με την παρέα είναι σημάδια που δεν πρέπει να αγνοούνται. Οι γονείς που έχουν χτίσει σχέση επικοινωνίας από μικρή ηλικία μπορούν να τα εντοπίσουν έγκαιρα και να συζητήσουν με το παιδί πριν τα πράγματα ξεφύγουν.

Πιστεύετε ότι το σχολείο στη σημερινή του μορφή είναι επαρκώς εξοπλισμένο για να διαχειριστεί τέτοια φαινόμενα;

Όχι. Το σχολείο, όπως λειτουργεί σήμερα, δεν διαθέτει τα απαραίτητα εργαλεία. Η αυστηροποίηση των ποινών και η αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος δεν αποτελούν λύση, αντίθετα, οδηγούν περισσότερα παιδιά στον δρόμο και στη φυλακή.

Χρειάζεται ενίσχυση του σχολείου με ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς και άλλες ειδικότητες, ώστε οι εκπαιδευτικοί να μην είναι μόνοι τους. Η τιμωρία δεν λύνει το πρόβλημα, η πρόληψη και η υποστήριξη το κάνουν.

Πολλά χρόνια επαγγελματίας σε αυτό το δύσκολο κομμάτι. Μία ερώτηση που μου έρχεται είναι μέσα σε αυτή τη διαδρομή, αν έχετε συναντήσει κάποιες περιπτώσεις παιδιών οι οποίες σας έχουν «μείνει».

Είναι πολύ δύσκολη η ερώτηση αυτή. Θα σας πω. Την ώρα που αφυπηρέτησα, έριξα μία ματιά στο Μητρώο και ξαφνιάστηκα με το νούμερο. Έχουν περάσει από το Μητρώο του σχολείου πάνω από τρεις χιλιάδες παιδιά!

Μεγάλος αριθμός. Άλλα παιδιά θα ήταν για μία σχολική χρονιά, για λιγότερο από μία σχολική χρονιά, για δύο σχολικές χρονιά, για τρεις σχολικές χρονιά, ανάλογα από το αδίκημα και την ηλικία. Αλλά είναι πολύ μεγάλος αριθμός. Υπάρχουν περιπτώσεις παιδιών, πάρα πολλές, που τα είδα να ζωντανεύουν, να αρχίζουν να ονειρεύονται, να έχουν χαμόγελο, να μην είναι σκυθρωπά τα πρόσωπά τους.

Γιατί, ξέρετε, υπάρχει το άλλο πρόβλημα. Η μισή μέρα είναι σε ένα χώρο διαφορετικό και μετά το τέλος του σχολικού ωραρίου θα πάνε πάλι μέσα στη φυλακή, μέσα στο κελί, να δημιουργηθούν τα προβλήματα του εγκλεισμού. Αυτό δημιουργεί, για τα πιο ευαίσθητα παιδιά χειρότερα προβλήματα, το μισό έτσι και το μισό αλλιώς.

Ποιο μήνυμα θα θέλατε να στείλετε τόσο στους νέους όσο και στους γονείς τους από το νησί μας;

Το βασικό μήνυμα είναι ότι η ελευθερία χωρίς όρια δεν βοηθά, αλλά και τα όρια δεν επιβάλλονται, συμφωνούνται. Η σχέση γονέα και παιδιού πρέπει να χτίζεται από την παιδική ηλικία, με διάλογο, εμπιστοσύνη και σεβασμό.

Έχω μία απλή σκέψη. Είναι πολύ εύκολο να επιβάλλεις στο παιδί κάτι και το παιδί την ώρα που δεν θα βλέπεις να το αθετήσει. Τόσο απλά. Οπότε δεν έχουμε να κερδίσουμε τίποτα με την επιβολή. Δεν πρόκειται να φυλακίσουμε το παιδί. Το παιδί θα βγει έξω, θα πάει στο σχολείο, θα λειτουργήσει.

Εκείνο που πρέπει να μάθει, και δεν μπορεί να το μάθει στην εφηβεία του, θα πρέπει να το μάθει από πριν, είναι ότι αυτό που συμφωνούμε, θα το τηρήσουμε. Αλλά θα το έχουμε συμφωνήσει.

Αν η κοινωνία και η πολιτεία καταλάβουν ότι πρέπει να επενδύσουν στην πρόληψη, στο σχολείο και στο οικογενειακό περιβάλλον, μπορούμε να σώσουμε πολλά παιδιά. Όχι όλα, αλλά αρκετά, ώστε να μη συνεχιστεί αυτή η νομοτελειακή πορεία από το σχολείο στον δρόμο και από εκεί στη φυλακή.