Βασιλική Γέροντα: «Τα παραμύθια του Αρχαγγέλου δεν είναι απλές ιστορίες — είναι η ψυχή του τόπου μας»

Rodiaki NewsRoom

Όταν τα παραμύθια γίνονται κληρονομιά

Συνέντευξη στη Στέλλα Παπασάββα

stellapapasav@gmail.com

Υπάρχουν στιγμές που ένας τόπος νιώθει πως η ίδια η ψυχή του βρίσκει τη θέση που της αξίζει στην ιστορία. Στιγμές που οι μνήμες των παππούδων και των γιαγιάδων, οι λέξεις της ντοπιολαλιάς, οι ιστορίες που ακούγονταν τα βράδια στις αυλές και στα σπίτια του χωριού, παύουν να είναι μόνο οικογενειακές αφηγήσεις και μετατρέπονται σε επίσημο κομμάτι της πολιτιστικής κληρονομιάς ενός ολόκληρου λαού.

Μια τέτοια ιστορική στιγμή ζει σήμερα ο Αρχάγγελος της Ρόδου. Η επίσημη ένταξη των «Λαϊκών Παραμυθιών του Αρχαγγέλου Ρόδου» στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας δεν αποτελεί απλώς μια σημαντική πολιτιστική διάκριση. Είναι μια βαθιά ηθική δικαίωση για έναν τόπο που κράτησε ζωντανή την παράδοσή του μέσα στον χρόνο, μέσα από τις αφηγήσεις των ανθρώπων του, τη μοναδική αρχαγγελίτικη ντοπιολαλιά και τη δύναμη της προφορικής μνήμης.

Πίσω από αυτή τη μεγάλη επιτυχία κρύβεται μια επίμονη, αθόρυβη και ουσιαστική προσπάθεια που ξεκίνησε το 2022 από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Αρχαγγέλου «Ο Αίθωνας». Μια προσπάθεια ανθρώπων που πίστεψαν βαθιά ότι οι ιστορίες του τόπου τους δεν έπρεπε να χαθούν, αλλά να διασωθούν, να προστατευθούν και να ταξιδέψουν αναλλοίωτες στις επόμενες γενιές.

Η τότε πρόεδρος του Συλλόγου, κα Βασιλική Γέροντα, που είχε την πρωτοβουλία να ξεκινήσει αυτή τη διαδρομή, μιλά στη «Ροδιακή» και περιγράφει το χρονικό μιας τετραετούς προσπάθειας γεμάτης συγκίνηση, ευθύνη, επιμονή και αγάπη για τον τόπο. Μέσα από τη συνέντευξή της ξεδιπλώνεται όχι μόνο ο αγώνας για την επίσημη αναγνώριση των λαϊκών παραμυθιών, αλλά και η βαθιά ανάγκη των ανθρώπων του Αρχαγγέλου να κρατήσουν ζωντανή την ταυτότητα και την ψυχή τους.

Γιατί τελικά τα παραμύθια του Αρχαγγέλου δεν είναι απλές ιστορίες. Είναι οι φωνές των ανθρώπων του. Είναι η μνήμη, η γλώσσα, οι αξίες, το χιούμορ, η σοφία και η καρδιά ενός τόπου που συνεχίζει να αφηγείται τον εαυτό του από γενιά σε γενιά…

Το χρονικό της ένταξης στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς

για τα Λαϊκά Παραμύθια του Αρχαγγέλου

από τη Βασιλική Α. Γέροντα

Πρόεδρο του «Αίθωνα» κατά την κατάθεση της πρότασης

Πώς γεννήθηκε η ιδέα να ξεκινήσει αυτή η προσπάθεια για την ένταξη των λαϊκών παραμυθιών του Αρχαγγέλου στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς;

Η ιδέα γεννήθηκε τον Ιούνιο του 2022 στον Πολιτιστικό μας Σύλλογο «Ο ΑΙΘΩΝΑΣ». Κατά τη διάρκεια συζήτησης σχετικά με την υποβολή προτάσεων στο Εθνικό Ευρετήριο, η κα Χαρίκλεια Γιασιράνη, αντιπεριφερειάρχης Διοικητικής Μεταρρύθμισης Νοτίου Αιγαίου, έθεσε την πρόταση για την ένταξη των λαϊκών παραμυθιών. Ως πρόεδρος του Συλλόγου εκείνη την περίοδο, αγκάλιασα αμέσως την ιδέα και ξεκινήσαμε επισήμως τη σχετική διαδικασία.Ως συντακτική ομάδα της πρότασης, κρίναμε ότι το ουσιαστικό θεμέλιο ήταν η πολυετής έρευνα της κας Χρυσάνθης Κόζα, συμβούλου Εκπαίδευσης Ειδικής Αγωγής και διδάκτορος του Πανεπιστημίου Αιγαίου, η οποία κατέγραφε συστηματικά τα παραμύθια του τόπου μας επί πολλά χρόνια. Κίνητρο της συντακτικής μας ομάδας υπήρξε η βαθιά ανάγκη να διασωθούν η προφορική παράδοση και το ιδιαίτερο γλωσσικό ιδίωμα του Αρχαγγέλου, ώστε να μεταφερθούν με ασφάλεια στις επόμενες γενιές.

Θυμάστε την πρώτη στιγμή που είπατε «αυτό πρέπει να γίνει»;

Το θυμάμαι σαν τώρα. Ήταν εκείνο το βράδυ του Ιουνίου του 2022, όταν η Χαρούλα έριξε την ιδέα στο τραπέζι. Μόλις το άκουσα, είπα αμέσως: «Αυτό πρέπει να γίνει τώρα, δεν πρέπει να χαθεί άλλος χρόνος». Γνώριζα καλά το τεράστιο έργο που είχε κάνει η Χρυσάνθη. Συνειδητοποίησα αμέσως ότι ως Σύλλογος είχαμε χρέος να βγάλουμε αυτόν τον ανεκτίμητο θησαυρό από το συρτάρι και να θωρακίσουμε επίσημα τη συλλογική μνήμη και την ταυτότητα του Αρχαγγέλου.

Ποιος είχε τον αρχικό πυρήνα της ιδέας και πώς οργανώθηκε η πρώτη ομάδα ανθρώπων γύρω από αυτήν;

Τον αρχικό πυρήνα είχε η Χαρούλα, η οποία έφερε την πρόταση. Η πρώτη ομάδα οργανώθηκε αστραπιαία γύρω από έναν ανεκτίμητο θησαυρό: την 20ετή έρευνα της Χρυσάνθης, η οποία είχε ήδη καταγράψει τα παραμύθια. Οι τρεις μας ενώσαμε τις δυνάμεις μας. Αυτό που μας ένωσε και μας οργάνωσε τόσο στενά ήταν το κοινό μας όραμα: η βαθιά ανάγκη να διασώσουμε το ιδιαίτερο γλωσσικό ιδίωμα και την προφορική παράδοση του Αρχαγγέλου.

Τι ήταν αυτό που σας έκανε να πιστέψετε ότι τα παραμύθια του Αρχαγγέλου αξίζουν αυτή την εθνική αναγνώριση;

Αυτό που μας έκανε να το πιστέψουμε ήταν η μοναδικότητα και η ζωντάνια τους. Τα παραμύθια του Αρχαγγέλου δεν είναι απλές ιστορίες· είναι ο καθρέφτης της ψυχής του τόπου μας. Είναι γεμάτα από το ιδιαίτερο γλωσσικό μας ιδίωμα, τις ντόπιες λέξεις, τα ήθη και τα έθιμα που κρατήθηκαν ζωντανά από γενιά σε γενιά μέσα από την προφορική παράδοση. Αυτή η αυθεντικότητα και η βαθιά σύνδεση με τη συλλογική μνήμη και την ταυτότητα των Αρχαγγελιτών ήταν που μας έδωσε την απόλυτη σιγουριά ότι τα παραμύθια μας άξιζαν μια θέση στο Εθνικό Ευρετήριο.

Η προσπάθεια κράτησε τέσσερα χρόνια. Ποιες ήταν οι μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετωπίσατε;

Η μεγαλύτερη δυσκολία σε αυτή την τετραετή διαδρομή ήταν η ανάγκη να μετατρέψουμε έναν τεράστιο, ζωντανό προφορικό πλούτο σε έναν αυστηρά δομημένο και επιστημονικά τεκμηριωμένο φάκελο. Έπρεπε να αποδείξουμε τη μοναδικότητα του αρχαγγελίτικου ιδιώματος και τη συνέχεια των παραμυθιών μέσα στον χρόνο. Η πίεση ήταν τεράστια, αλλά η αγάπη μας για την πολιτιστική κληρονομιά του Αρχαγγέλου μάς κράτησε πεισματικά ενωμένες μέχρι την τελική δικαίωση.

Πόσο απαιτητική ήταν η διαδικασία συλλογής και καταγραφής του υλικού;

Η διαδικασία ήταν εξαιρετικά απαιτητική και χρειάστηκε τεράστια υπομονή, επιμονή και ευαισθησία. Η δυσκολία ήταν διπλή: από τη μία έπρεπε να αποδοθεί με απόλυτη ακρίβεια το ιδιαίτερο και δύσκολο αρχαγγελίτικο γλωσσικό ιδίωμα, και από την άλλη να διασωθεί η αυθεντική ατμόσφαιρα της προφορικής αφήγησης. Η δική μας πρόκληση ήταν να πάρουμε αυτόν τον απέραντο πλούτο και να τον μετατρέψουμε σε ένα επιστημονικό Δελτίο με αυστηρές προδιαγραφές για το υπουργείο Πολιτισμού.

Πόσο σημαντική ήταν η συμβολή των ανθρώπων του χωριού στη διατήρηση αυτών των παραμυθιών;

Η συμβολή των ανθρώπων του χωριού μας δεν ήταν απλώς σημαντική· ήταν η ίδια η πηγή της ύπαρξης αυτών των παραμυθιών. Αν οι παππούδες και οι γιαγιάδες του Αρχαγγέλου δεν είχαν κρατήσει ζωντανή την προφορική παράδοση, σήμερα δεν θα συζητούσαμε για καμία εθνική αναγνώριση. Αυτό το επίτευγμα ανήκει σε ολόκληρο τον Αρχάγγελο. Είναι ο φόρος τιμής μας στους ανθρώπους του μόχθου και της παράδοσης, που κράτησαν αναμμένη τη φλόγα του πολιτισμού μας για να τη μεταλαμπαδεύσουμε εμείς σήμερα στα παιδιά μας.

«Τα παραμύθια του Αρχαγγέλου δεν είναι απλές ιστορίες»

Τι ρόλο έπαιξαν οι κυρίες Χρυσάνθη Κόζα και Χαρούλα Γιασιράνη σε αυτή τη διαδρομή;

Ο ρόλος της Χρυσάνθης και της Χαρούλας ήταν καθοριστικός. Χωρίς αυτές τις δύο γυναίκες, η ένταξη των παραμυθιών μας στο Εθνικό Ευρετήριο δεν θα είχε πραγματοποιηθεί ποτέ. Ήμασταν μια ομάδα που συμπλήρωνε ιδανικά η μία την άλλη. Η Χαρούλα Γιασιράνη ήταν ο σπινθήρας. Ήταν ο άνθρωπος που είχε το όραμα και έφερε την πρόταση στο τραπέζι του «Αίθωνα», κινητοποιώντας μας αμέσως. Με τη δική της ώθηση ξεκίνησαν όλα. Η Χρυσάνθη Κόζα ήταν η ψυχή και το θεμέλιο. Εκείνη προσέφερε το ανεκτίμητο υλικό. Χωρίς τον δικό της προσωπικό μόχθο στα σπίτια του χωριού, δεν θα είχαμε περιεχόμενο για να καταθέσουμε. Είμαι βαθιά περήφανη για τη συνεργασία μας.

«Ήταν το επιστέγασμα μιας επίμονης και συλλογικής προσπάθειας»

Τι νιώσατε όταν μάθατε ότι τα λαϊκά παραμύθια του Αρχαγγέλου εντάχθηκαν επίσημα στο Εθνικό Ευρετήριο;

Βαθιά συγκίνηση και τεράστια περηφάνια. Ήταν το επιστέγασμα μιας επίμονης, συστηματικής και συλλογικής προσπάθειας. Όταν ήρθε η επίσημη ανακοίνωση, ένιωσα ένα τεράστιο βάρος να φεύγει από πάνω μας και να δίνει τη θέση του στη δικαίωση. Σκέφτηκα αμέσως τη Χρυσάνθη και τη Χαρούλα. Πάνω απ' όλα, όμως, σκέφτηκα τους ανθρώπους του Αρχαγγέλου. Ένιωσα ότι δικαιώθηκαν οι παππούδες και οι γιαγιάδες του χωριού μας που κράτησαν αυτούς τους θησαυρούς ζωντανούς στα χείλη τους. Με αυτή την απόφαση της υπουργού Πολιτισμού κας Λίνας Μενδώνη, η μοναδική μας ντοπιολαλιά και οι ιστορίες μας απέκτησαν πλέον επίσημη θεσμική προστασία. Είναι μια ιστορική στιγμή για τον τόπο μας, γιατί εξασφαλίσαμε ότι η πολιτιστική μας ταυτότητα θα ταξιδέψει αναλλοίωτη στο μέλλον.

Τι σημαίνει αυτή η αναγνώριση για τον ίδιο τον Αρχάγγελο και τους ανθρώπους του;

Αυτή η αναγνώριση σημαίνει ότι ο Αρχάγγελος βάζει πλέον τη δική του σφραγίδα στον πολιτιστικό χάρτη της Ελλάδας. Για τον τόπο μας, είναι μια ύψιστη τιμή που αναδεικνύει διεθνώς και πανελλαδικά την πλούσια πνευματική μας κληρονομιά. Για τους ανθρώπους μας, είναι μια βαθιά ηθική δικαίωση. Είναι η επίσημη επιβράβευση της αρχαγγελίτικης ταυτότητας, της περηφάνιας μας και, κυρίως, της ιδιαίτερης ντοπιολαλιάς μας.

«Ο Αρχάγγελος βάζει πλέον τη δική του σφραγίδα στον πολιτιστικό χάρτη της Ελλάδας»

Οι λέξεις και οι εκφράσεις που κληρονομήσαμε, και που για χρόνια κρατήθηκαν ζωντανές στα σπίτια μας, θεωρούνται πλέον επίσημα εθνικός θησαυρός. Το πιο σημαντικό, όμως, είναι το μέλλον. Η ένταξη αυτή δίνει στους νέους μας ένα ισχυρό κίνητρο να αγαπήσουν τις ρίζες τους και να συνεχίσουν την παράδοση. Δεν μιλάμε απλώς για τη διάσωση του παρελθόντος, αλλά για ένα ζωντανό εργαλείο που θα κρατήσει την ψυχή του Αρχαγγέλου αναλλοίωτη στις γενιές που έρχονται.

Τελικά, τι πιστεύετε ότι λένε τα παραμύθια του Αρχαγγέλου για την ψυχή αυτού του τόπου;

Τα παραμύθια του Αρχαγγέλου λένε ότι η ψυχή αυτού του τόπου είναι ανθεκτική, περήφανη και βαθιά ανθρώπινη. Μέσα από τις ιστορίες μας ξεδιπλώνεται ο χαρακτήρας του Αρχαγγελίτη: ένας άνθρωπος του μόχθου, που ξέρει να παλεύει με τις δυσκολίες, να αναζητά το δίκαιο και να αντιμετωπίζει τη ζωή με χιούμορ, σπίθα και αξιοπρέπεια. Τα παραμύθια μας δεν κρύβουν την αλήθεια· μιλούν για τις αξίες της οικογένειας, της αλληλεγγύης και του σεβασμού, δοσμένα μέσα από μια γλώσσα γεμάτη ζωντάνια και συναίσθημα. Τελικά, μαρτυρούν ότι η ψυχή του Αρχαγγέλου έχει μια μοναδική ικανότητα να κρατά τους ανθρώπους δεμένους με τις ρίζες τους. Αυτές οι ιστορίες είναι το νήμα που μας κρατά ενωμένους, αποδεικνύοντας ότι όσο κι αν αλλάζουν οι εποχές, η ανάγκη μας να μοιραζόμαστε, να ονειρευόμαστε και να μιλάμε τη γλώσσα της καρδιάς μας θα παραμένει πάντα ζωντανή.

«Οι λέξεις που κληρονομήσαμε είναι πλέον εθνικός θησαυρός»

Μια τέτοια προσπάθεια έχει πάντα συνέχεια. Ποια ήταν η συμβολή των δύο επόμενων προέδρων του Συλλόγου και τι θα θέλατε να τους πείτε;

Θα ήθελα να εκφράσω ένα μεγάλο και ειλικρινές ευχαριστώ στους δύο επόμενους Προέδρους του Συλλόγου μας, τον Νικόλα Κολιάδη και τον Τσαμπίκο Κολαϊνή. Η δική τους συμβολή ήταν καθοριστική για την επιτυχή έκβαση αυτού του μακροχρόνιου αγώνα. Όταν έληξε η δική μου θητεία, η προσπάθεια αυτή βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη. Εκείνοι, αναλαμβάνοντας διαδοχικά τα ηνία του «Αίθωνα», δεν άφησαν το έργο να ατονήσει. Αντίθετα, αγκάλιασαν την προσπάθεια με την ίδια θέρμη, πίστεψαν στο όραμά μας και στήριξαν έμπρακτα την ομάδα μας σε κάθε βήμα. Η αμέριστη συμπαράσταση και η συνεργασία τους υπήρξαν καταλυτικές. Η επιτυχία αυτή αποδεικνύει ότι ο «Αίθωνας» έχει συνέχεια, συνέπεια και συλλογικότητα.

«Δεν μιλάμε απλώς για τη διάσωση του παρελθόντος, αλλά για ένα ζωντανό εργαλείο για το μέλλον»

*Ευχαριστούμε την υπουργό κα Λίνα Μενδώνη, τα μέλη του Συμβουλίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και τη αρμόδια Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς για την αναγνώριση και την ένταξη στο Εθνικό Μητρώο της Λαϊκής μας Παράδοσης.