Μαρία Αντωνοπούλου: Λαϊκή θρησκευτικότητα και εθιμικές πρακτικές στο πανηγύρι του Αγίου Παντελεήμονα της Τήλου

Rodiaki NewsRoom

Γράφει η
Μαρία Α. Αντωνοπούλου
Οικονομολόγος - Μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Δ.Π.Μ.Σ. «Λαογραφία και Πολιτιστική Διαχείριση1»  

Η Ιερά Μονή του Αγίου Παντελεήμονα της Τήλου, αποτελεί το σπουδαιότερο θρησκευτικό προσκύνημα του νησιού και σημείο αναφοράς για τους τήλιους. Το μοναστήρι, αφιερωμένο στον πολιούχο του νησιού, συγκεντρώνει κάθε χρόνο πλήθος κόσμου, ενώ το πανηγύρι του αποτελεί μία από τις σημαντικότερες εορταστικές εκδηλώσεις του νησιού. Η Μονή εδρεύει σε απόκρημνη θέση μοναδικού φυσικού κάλλους και απέχει από το Μεγάλο Χωριό περίπου 7 Km. Είναι σκαρφαλωμένη στον «Κρύαλλο», μια απόκρημνη βουνοπλαγιά της δυτικής πλευράς του νησιού, η οποία της εξασφάλιζε προστασία από τις συχνές πειρατικές επιδρομές (Κουτελάκης Χ. , 1985).

Κατά την επίσκεψή του κανείς μπορεί να θαυμάσει, τις παλιές αγιογραφίες, να δροσιστεί στη σκιά που προσφέρει το πολυτραγουδισμένο κυπαρίσσι, τα πλατάνια και οι καρυδιές στην αυλή της Μονής. Φυσικά σημαντικό πόλο έλξης αποτελεί η θαυματουργή Εικόνα του, η οποία επαργυρώθηκε το 1839 (Κουτελάκης Χ. , 1985).

«Αη μου Παντελέημονα,
με τη μεγάλη βρύση
Με τη μεγάλη καρυδιά και
με το κυπαρίσσι»

Σύμφωνα με την παράδοση, ιδρύθηκε από τον Ιερομόναχο Ιωνά, που καταγόταν από την Κρήτη, ο οποίος κατά τη διάρκεια προσκυνηματικού ταξιδιού του στους Αγίους Τόπους, ναυάγησε στην Τήλο. Εκεί, θεμελίωσε το Μοναστήρι, μετά από όραμα, στο οποίο του εμφανίστηκε ο Άγιος Παντελεήμων και του εξέφρασε την επιθυμία του αυτή (Κουτελάκης Χ. , 1985).

Οι παραδόσεις για την ίδρυση της Μονής πολλές. Κατά την επικρατέστερη άποψη, ανάγεται ίσως στον 14ο αιώνα, ενώ άλλη παράδοση αναφέρει ότι ιδρύθηκε το έτος 1480, μετά τη μεγάλη νίκη των Χριστιανών κατά των Τούρκων, που πολιορκούσαν τη Ρόδο και συντελέστηκε την ημέρα της μνήμης του Αγίου (27 Ιουλίου). Οι Τηλιακοί που συμμετείχαν στη μάχη, είχαν την απόλυτη βεβαιότητα και πίστη, ότι η νίκη ήταν του Αγίου και ως εκ τούτου ανοικοδόμησαν τη Μονή ως φάρο πίστης στη θαυματουργική δύναμη του Αγίου (Κουτελάκης Χ. , 1985).

Προκειμένου να τονίσουν τη φήμη της Μονής, οι τηλιακοί δημιούργησαν παραδόσεις, οι οποίες μεταδόθηκαν από γενιά σε γενιά. Χαρακτηριστική είναι η παράδοση για τη μεγάλη καμπάνα της Μονής, η οποία ακουγόταν μέχρι την Κρήτη. Την καμπάνα αυτή προσπάθησαν να την κλέψουν πειρατές, οι οποίοι όμως ως εκ θαύματος την εγκατέλειψαν στην παραλία (Καμμάς, 1947). Η αγάπη των τηλίων για τον Άγιο Παντελεήμονα, δημιούργησε στο παρελθόν εθιμικές πρακτικές προκειμένου να τονώσουν την πίστη τους, μέσα από τη λαϊκή θρησκευτική παράδοση. Συνακόλουθα το πανηγύρι προς τιμή του Αγίου, αποτελεί αφορμή για επικοινωνία, συνοχή αλλά και στη διαμόρφωση των κοινωνικών σχέσεων μεταξύ των ατόμων της κοινότητας (Βαρβούνης, 1999).

Παλαιότερα, οι νέες της Τήλου τηρούσαν το «νηάμερο», έθιμο κατά το οποίο εννιά ημέρες πριν το πανηγύρι, πήγαιναν στη Μονή, έμεναν εκεί φροντίζοντας για τον ευπρεπισμό της και έραβαν τα προικιά τους. Χαρακτηριστική είναι η περιγραφή του αείμνηστου Παντελή Καμμά, ότι «επλούμιζαν» τους «πλαϊμαλους» (πουκάμισο κεντημένο με πυκνή βελονιά) με τα «πλουμιά» (κεντήματα τα λεγόμενα φραγκάκια, μεταξένα κλπ) να θαυμάζονται από όλους. Το έθιμο αυτό αφενός έδινε την ευκαιρία στις νέες να συνευρεθούν και να ξεκουραστούν από τις καθημερινές εργασίες, αφετέρου εμφανίζουν στενό λατρευτικό σύνδεσμο με τον Άγιο (Καμμάς, 1947).

Πλέον το έθιμο του νηάμερου δεν τηρείται σήμερα, έχει όμως μετασχηματιστεί σε πιο απλή μορφή, δεδομένου ότι οι συνθήκες ζωής έχουν αλλάξει. Κάθε χρόνο όμως οι κάτοικοι του νησιού, παραμονές της γιορτής, φροντίζουν για τον ευπρεπισμό της Μονής και του περιβάλλοντα χώρου, ώστε να υποδεχθεί τους πανηγυριστές.
Η λατρευτική πρακτική των τηλίων προς τον Άγιο Παντελεήμονα, κορυφώνεται με τον τριήμερο εορτασμό του. Η κοινότητα συσπειρώνεται μέσα από λατρευτικές πρακτικές, όπως εσπερινός την παραμονή, εγκοίμηση στο Μοναστήρι, λειτουργία ανήμερα της γιορτής, φαγητό που προσφέρεται στους πιστούς και χορός (Βαρβούνης, 1999).

Το φαγητό προσφέρεται δωρεάν από την εκκλησία ή αποτελεί χορηγία των βοσκών. Παλαιότερα, οι οικογένειες έφερναν τα δικά τους «κρεατσερά» αμύγδαλα, πιττόμελο αλλά και το σφουγγάτο, δηλαδή αυγά με καβρουρντιστό χοιρινό. Επιπλέον, έφερναν και το δικό τους ρουχισμό αφού έμεναν εκεί ώστε να παραστούν ανήμερα της γιορτής στη λειτουργία (Κουτελάκης Χ. , 2008). Μετά το πέρας του εσπερινού, ξεκινά το γλέντι με ζωντανή μουσική και χορό. Τις πρώτες πρωινές ώρες, οι νέες του χωριού τραγουδούσαν αυτοσχέδια παινέματα για τον Άγιο ενώ πλέον σήμερα συμμετέχουν οι περισσότεροι πανηγυριστές.

«Έλα καλή μου όρεξη και θε να τραουδήσω
Τον Άγιο Παντελέημονα να
τον ευχαριστήσω
Στον Άγιο Παντελέημονα ήρτα
να τραουδήσω
Γιατί δεν ξέρω του καιρού πεθάνω
για θα ζήσω»

Στις 28 Ιουλίου, ο ιερός χώρος μεταφέρεται στο πλατύ του Ταξιάρχη Μιχαήλ, στο Μεγάλο Χωριό που τελείται το έθιμο της κούπας. Συγκεκριμένα, μόλις ξεκινήσει ο «Αποστολίτικος» χορός (στην Κάλυμνο αντίστοιχα ονομάζεται Ίσσος, ενώ στη Λέρο Λέρικος) ένας νέος τη δίνει σε μία νέα μία κούπα και την φέρνει στο μπροστάρι του χορού, ρίχνοντας μέσα χρήματα προς τιμήν της. Η κούπα περνά στα χέρια της επόμενης γυναίκας που θα χορέψει πρώτη, με την κούπα να περνάς από γυναίκα σε γυναίκα.

Η βραδιά της κούπας, έχει διττή σημασία και λειτουργία. Πρωτίστως συγκεντρώνονταν χρήματα, ώστε το μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονα να μπορεί να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του. Επιπρόσθετα, αποτελούσε παλαιότερα αφορμή, προκειμένου να συναντηθούν οι νέοι του νησιού και να πλεχθούν τα πρώτα ειδύλλια.

Tα τελευταία χρόνια επαναλειτούργησε και ο Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα στα Λιβάδια της Τήλου, ιδιοκτησίας της οικογένειας Χατζηγεωργίου. Κατά την ίδια πρακτική, τελείται πανηγυρικός εσπερινός την παραμονή της εορτής του Αγίου Παντελεήμονα και ακολουθεί γλέντι και χορός. Ανήμερα της γιορτής, τελείται η καθιερωμένη λειτουργία ενώ προσφέρονται κεράσματα στους πιστούς. Στη συνοπτική αυτή περιγραφή του πανηγυριού, διακρίνουμε τη μεγάλη απήχηση που έχει στις ψυχές των τηλίων η λατρεία προς τον Άγιο Παντελεήμονα.

Μέσα από τη μακραίωνη ιστορία του, αντανακλάται ο συνδυασμός θρησκευτικού και κοινωνικού στοιχείου, ενώ μέσα από την παράδοση και τις εθιμικές πρακτικές το παρελθόν συνομιλεί με το παρόν σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας: κοινωνία, πολιτισμό και την ίδια τη θρησκεία. Κλείνοντας, θα ευχηθούμε ο Άγιος Παντελεήμονας να προστατεύει όλους και να δίνει υγεία και ευημερία.
Το παρόν άρθρο είναι αφιερωμένο στη μνήμη της προγιαγιάς μου Προκοπίας Γεωργαλή από τα Λιβάδια της Τήλου.

Βιβλιογραφία
Βαρβούνης, Ε. (1999). Λαϊκή Λατρεία και αφιερωματική πρακτική στην Τήλο. Τήλος: Δήμος Τήλου.
Καμμάς, Π. (1947). Τηλιακά Παναύρια. Το παναϋρι του Αγίου Παντελεήμονα. Δωδεκανησιακή Επιθεώρησις, τεύχος Φεβρ. 1947, σσ. 100-103.

Κουτελάκης, Χ. (1985). Αγιος Παντελεήμονας. Ενα μοναστήρι - μνημείο για τη νίκη των χριστιανών στην πολιορκία της Ρόδου το 1480. Ιστορική και Αρχιτεκτονική διερεύνηση. Αθήνα.
Κουτελάκης, Χ. (2008). Τήλος Νήσος: Άρωμα αμαράκινο. Η ιστορία του νησιού και των ανθρώπων του - εξιστόρηση δια παραθεμάτων και τεκμηρίων, Τόμος Α΄. Αθήνα: Οργανισμός Πολιτιστικής Ανάπτυξης Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Δωδεκανήσου.

Κουτελάκης, Χ. (2008Β). Τήλος Νήσος: Άρωμα αμαράκινο. Η ιστορία του νησιού και των ανθρώπων του - εξιστόρηση δια παραθεμάτων και τεκμηρίων, Τόμος Β΄. Αθήνα: Οργανισμός Πολιτιστικής Ανάπτυξης Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Δωδεκανήσου.

1. Το Δ.Π.Μ.Σ. διοργανώνεται από το Τμήμα Φιλολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, σε συνεργασία με το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, το Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και το Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αιγαίου.