«Θρησκεία και πολιτική στον ορθόδοξο κόσμο»: Παρουσιάστηκε στη Ρόδο η εξαιρετική μελέτη του καθηγητή και ακαδημαϊκού Πασχάλη Κιτρομηλίδη

Rodiaki NewsRoom

Toυ
Σωτήρη Ντάλη*

Σε μια εξαιρετική εκδήλωση που διοργάνωσε την Παρασκευή το βράδυ στη Νέα Πτέρυγα του Νεστορίδειου Μελάθρου, η Ιερά Μητρόπολις Ρόδου, έγινε η παρουσίαση του βιβλίου του καθηγητή και ακαδημαϊκού Πασχάλη Κιτρομηλίδη. Την εκδήλωση προλόγισε ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ρόδου κ.κ. Κύριλλος και στη συνέχεια μίλησε ο καθηγητής, ακαδημαϊκός και συγγραφέας του βιβλίου «Θρησκεία και πολιτική στον Ορθόδοξο Κόσμο. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο και οι προκλήσεις της Νεωτερικότητας» (εκδόσεις «Επίκεντρο» 2021) Πασχάλης Κιτρομηλίδης.

Ο Πασχάλης Μ. Κιτρομηλίδης, γεννήθηκε στη Λευκωσία το 1949. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 βρέθηκε στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ και το 1979 έγινε διδάκτωρ Πολιτικής Επιστήμης. Από το 1980 υπηρέτησε στην ενιαία Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών ως αναπληρωτής καθηγητής και κατόπιν ως αναπληρωτής καθηγητής και Καθηγητής της Πολιτικής Επιστήμης στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης.

Από το 1980 διευθύνει το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών. Διετέλεσε επίσης διευθυντής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (2000-2011). Υπήρξε επισκέπτης καθηγητής και επισκέπτης διευθυντής Σπουδών σε κορυφαία πανεπιστήμια και Ινστιτούτα όπως του Χάρβαρντ, του Καίμπριτζ, της Οξφόρδης, της Ανωτάτης Σχολής Κοινωνικών Επιστημών στο Παρίσι, του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου της Φλωρεντίας και του Κέντρου Μελετών της Ιταλικής Αναγέννησης στη Φλωρεντία.

Είναι μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου της βουλής των Ελλήνων (2004-) και συγγραφέας ή επιμελητής άνω των 50 αυτοτελών εκδόσεων και περίπου 300 επιστημονικών άρθρων και βιβλιοκρισιών. Βιβλία του έχουν μεταφραστεί στα γαλλικά, ρωσικά, ρουμανικά, βουλγαρικά, σερβικά και τουρκικά.

Έχει τιμηθεί για το έργο του με το Βραβείο Εξαίρετης Πανεπιστημιακής Διδασκαλίας «Βασίλη Ξανθόπουλου – Στέφανου Πνευματικού» (2016), με το Αριστείον των Ιστορικών και Κοινωνικών Επιστημών της Ακαδημίας Αθηνών (2018). ΕίναιΤαξιάρχης του Τάγματος της Τιμής της Ελληνικής Δημοκρατίας (2015) και Chevalier des Palmes Académiques της Γαλλικής Δημοκρατίας. Το 2020 εξελέγη εξωτερικό μέλος της Κυπριακής Ακαδημίας Επιστημών, Γραμμάτων και Τεχνών.
Από τον Φεβρουάριο του 2020, είναι τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών στην έδρα Ιστορία των πολιτικών θεωριών της τάξης «Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών».

Έργα του στα ελληνικά: Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Οι πολιτικές και κοινωνικές ιδέες -Ιώσηπος Μοισιόδαξ. Οι συντεταγμένες της βαλκανικής σκέψης τον δέκατο όγδοο αιώνα -Η Γαλλική Επανάσταση και η Νοτιοανατολική Ευρώπη, -Κυπριακή λογιοσύνη, 1571-1878 -Νεότερη Πολιτική Θεωρία. Θεωρίες της ελευθερίας -Το όραμα της ελευθέριας στην ελληνική κοινωνία. Από την πολιτική σκέψη στην πολιτική πράξη -Πολιτική Επιστήμη. Οι περιπέτειες μιας ιδέας -Πολιτικοί στοχαστές των νεότερων χρόνων. Βιογραφικές και ερμηνευτικές προσεγγίσεις.

Επίσης έχει επιμεληθεί την Έκδοση πηγών της νεοελληνικής και ευρωπαϊκής πολιτικής γραμματείας (μεταξύ άλλων τα εξής): Ρήγα Βελεστινλή, Άπαντα τα σωζόμενα, τ. Α’ – Ε’ (γενική επιμέλεια, 2000-2002)˙ Αδαμάντιος Κοραής, Σημειώσεις εις το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος)˙ Jonh Locke, Δεύτερη πραγματεία περί κυβερνήσεως (εισαγωγή-μετάφραση-σχόλια,)˙ Benjamin Constant, Περί ελευθερίας και ελευθεριών (εισαγωγή, 2000)˙ Alexis de Tocqueville, Το Παλαιό Καθεστώς και η Επανάσταση (προλεγόμενα).

Και πιο πρόσφατο έργο του, Θρησκεία και Πολιτική στον Ορθόδοξο κόσμο (2021) που έγινε και τίτλος της όμορφης εκδήλωσης που οργάνωσε με εξαιρετικό τρόπο η Ιερά Μητρόπολη Ρόδου.
Φέτος κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις του Χάρβαρντ σε συνεπιμέλεια με τον Κων/νο Τσουκαλά Το «Κριτικό Λεξικό της Ελληνικής Επανάστασης». Αναμένουμε και την ελληνική έκδοση από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης.

Από το πλούσιο έργο του στα αγγλική και στα γαλλικά, αναφέρω ενδεικτικά το πρόσφατο βιβλίο του 2021« για Τις Ρίζες των Βαλκανικών Εθνικισμών, τη Γαλλική Επανάσταση και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη». (Aux origines des nationalismes balkaniques. La Révolution Française et le Sud-Est de l ‘ Europe).

Ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης είναι σήμερα ο κορυφαίος Έλληνας μελετητής του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, του ιδεολογικού, φιλοσοφικού και γλωσσικού ρεύματος της νεωτερικότητας που καλλιεργήθηκε από σημαντικούς εκπροσώπους του ελληνισμού τα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας είτε στη Δύση είτε εντός της αυτοκρατορίας, σε κύκλους λογίων και εμπόρων και που η διάδοσή του απαίτησε το πλαίσιο της Εκκλησίας.

Σε πρόσφατη συνέντευξή του, υποστήριζε χαρακτηριστικά ότι, «η Εκκλησία δεν είναι μόνο θεσμός εξουσίας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπως τείνουν να λένε οι οθωμανολόγοι».
«Είναι η κιβωτός του γένους και διαδραμάτισε αυτό το ρόλο. Ήταν κυρίως θρησκευτικός θεσμός, τον οποίο απασχολούσε η διάσωση του χριστιανικού ποιμνίου και της πίστης. Ο ρόλος της υπήρξε απολύτως κρίσιμος για την επιβίωση του γένους».

Στο ερώτημα ποιος ήταν ο σκοπός της, απαντά: «Να παραμείνει ο λαός χριστιανικός. Για να παραμείνουν χριστιανοί πρέπει να διδαχθούν τα ιερά Γράμματα. Άρα χρειάζονται μορφωμένα στελέχη. Η απάντηση είναι πάντα παιδεία».

Το πρόσφατο βιβλίο του με τίτλο «Θρησκεία και πολιτική στον Ορθόδοξο Κόσμο. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο και οι προκλήσεις της νεωτερικότητας», με πρόλογο του Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη, κάλυψε ένα μεγάλο κενό στην ελληνική βιβλιογραφία.

Ο τόμος διερευνά τον τρόπο με τον οποίο το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το ηγετικό πνευματικό κέντρο στην Ορθόδοξη Εκκλησία με έδρα την Κωνσταντινούπολη, αντιμετώπισε την πρόκληση των πολιτικών εξελίξεων από την εποχή της Τουρκοκρατίας μέχρι σήμερα.

Το βιβλίο σκιαγραφεί το πώς υπό τους Οθωμανούς, παρά τις δύσκολες περιστάσεις, κατάφερε το Πατριαρχείο να αντλήσει από την τεράστια συμβολική και ηθική του δύναμη και οργάνωση για να προασπίσει την ενότητα και την καθολικότητα της Ορθόδοξης Εκκλησίας, το πώς αγωνίστηκε να επιτελέσει αυτό το έργο κατά την περίοδο της ανάδυσης του εθνικισμού όταν οι Εκκλησίες εντός των νέων εθνών-κρατών κήρυσσαν μονομερώς την αυτονομία τους υποκύπτοντας σε τοπικές εθνικές επιταγές και τον τρόπο με τον οποίο αναμετρήθηκε η Εκκλησία, κατά τον εικοστό αιώνα, με την άνοδο της εθνικιστικής Τουρκίας, την παρακμή της Ορθοδοξίας στη Μικρά Ασία και με τον Ψυχρό Πόλεμο.
Το βιβλίο ολοκληρώνεται με την εκτίμηση της θέσης και των προοπτικών του Πατριαρχείου στην περιοχή του και γενικότερα στον σύγχρονο κόσμο.

Ισχυρή πεποίθηση του καθηγητή Κιτρομηλίδη είναι «ότι η Ορθοδοξία, ως αυθεντική έκφραση και διερμήνευση της χριστιανικής διδασκαλίας των οικουμενικών ηθικών αξιών της ισότητας και της δικαιοσύνης, βρίσκεται επί της ουσίας εγγύτερα στον Διαφωτισμό και τα πανανθρώπινα ιδεώδη, παρά στον εθνικισμό και τις δικές του ιδεολογίες της μερικότητας και της αποκλειστικότητας».

Όπως σημειώνει και ο Μητροπολίτης Περγάμου κ.κ. Ιωάννης στον πρόλογό του, «ο Πασχάλης Κιτρομηλίδης, αναγνωρισμένη αυθεντία στη μελέτη της ιστορίας του Διαφωτισμού, επικεντρώνει στο βιβλίο του αυτό την προσοχή του στις μεταβολές της Ορθόδοξης Εκκλησίας από την περίοδο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, κατά την οποία η Εκκλησία, παρά τις δύσκολες ιστορικές συνθήκες, χάρη στην τεράστια συμβολική και ηθική της δύναμη και την οργάνωση της γύρω από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, διέσωσε την ενότητα και την καθολικότητα της καλλιεργώντας μια κοινή Ορθόδοξη ταυτότητα και νοοτροπία στους πληθυσμούς της Νοτιοανατολικής Ευρώπης, στην περίοδο, κατά την οποία η επικράτηση των ιδεών και κινημάτων του εθνικισμού κατέστησε οξύτατη τη σύγκρουση του χριστιανικού οικουμενισμού και του εθνικισμού και στη γεωγραφική αυτή περιοχή».

Το βιβλίο του μας προσφέρει μια εξαιρετική εικόνα για τη σχέση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, όπως εκπροσωπείται από την εκκλησιαστική πρακτική του οικουμενικού Πατριαρχείου, με τις ιδεολογίες της κοσμικής νεωτερικότητας.

* Ο Σωτήρης Ντάλης είναι πρόεδρος του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Το παρόν κείμενο αποτέλεσε την παρουσίαση του έργου και της προσωπικότητας του συγγραφέα στην εκδήλωση της 11/11/2022.