Covid-19 και μεταλλάξεις

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Στέφανος Κολιάης*

Οι μεταλλαγμένοι κορωνοϊού αποτελούν τις τελευταίες εβδομάδες θέμα προβληματισμού και συζήτησης μεταξύ ειδικών και μη, αφού ορθώς υποστηρίζεται ότι μεταλλάξεις του Covid-19 είναι το σοβαρότερο πρόβλημα της πανδημίας του σήμερα και του αύριο.

Οι μεταλλάξεις δεν είναι τίποτα άλλο παρά αλλαγές στο γενετικό υλικό όλων ανεξαιρέτως των οργανισμών. Το γενετικό υλικό (DNA ή RNA) είναι μακρομόρια που δημιουργούνται από τη σύνδεση διαδοχικά τεσσάρων χημικών ενώσεων, όπως ακριβώς είναι συνδεδεμένοι οι κρίκοι μιας αλυσίδας.

Η μόνη διαφορά μεταξύ των κρίκων της αλυσίδας και των κρίκων του γενετικού υλικού είναι ότι στο DNA ή RNA εναλλάσσονται διαδοχικά τέσσερις διαφορετικοί κρίκοι αντί του ενός μιας κοινής αλυσίδας. Μετάλλαξη θεωρείται κάθε αλλαγή έστω και σε ένα κρίκο της αλυσίδας του γενετικού υλικού.

Θα αναφερθώ σε ορισμένες αλήθειες που σχετίζονται με τις μεταλλάξεις των οργανισμών:

1. Μεταλλάξεις συμβαίνουν σε όλους τους οργανισμούς, μάλιστα σε τυχαίες θέσεις (τυχαίους κρίκους) του γενετικού υλικού και πάντα με σταθερούς ρυθμούς. Ο σταθερός ρυθμός εμφάνισης μεταλλάξεων μπορεί να διαταραχθεί (επιταχυνθεί) εξαιτίας εξωτερικών παραγόντων όπως είναι χημικές ουσίες, ρύπανση περιβάλλοντος, ακτινοβολίες κ.α.

2. Επειδή τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός οργανισμού καθορίζονται από περιοχές του γενετικού υλικού (γονίδια), οι μεταλλάξεις γίνονται αντιληπτές από τις μεταβολές που συμβαίνουν στα χαρακτηριστικά του γνωρίσματα (κλασικές μέθοδοι).

3. Η ανίχνευση των μεταλλάξεων με κλασικές μεθόδους γίνεται με μεγαλύτερη επιτυχία αν ο οργανισμός πολλαπλασιάζεται ταχύτατα. Για παράδειγμα, οι μεταλλάξεις στους ιούς και στα βακτήρια ανιχνεύονται μέσα σε λίγα λεπτά ή ώρες, αφού στο διάστημα αυτό δίνουν μεγάλο αριθμό απογόνων.

4. Επειδή όλες οι περιοχές της αλυσίδας του γενετικού υλικού δεν καθορίζουν κάποιο γνώρισμα, δεν είναι δηλαδή ενεργά γονίδια, για αυτό όλες οι μεταλλάξεις δεν γίνονται αντιληπτές με τις κλασικές μεθόδους ανίχνευσης. Σήμερα όμως είναι διαθέσιμες μοριακές μέθοδοι ανίχνευσης των μεταλλάξεων που με ακρίβεια και ταχύτητα επιτυγχάνουν τη σύγκριση της σειράς διαδοχής των κρίκων (αλληλουχίας) του γενετικού υλικού του μεταλλαγμένου οργανισμού με την αλληλουχία του αρχικού οργανισμού.

5. Μεταλλάξεις προκύπτουν όχι μόνο με την αντικατάσταση ενός κρίκου με έναν άλλον, αλλά και με την αφαίρεση ή την προσθήκη ενός ή περισσότερων κρίκων.

6. Από το πλήθος των μεταλλάξεων που προκαλούνται σε έναν πληθυσμό οργανισμών, θα επικρατήσει τελικά ο οργανισμός εκείνος που θα είναι φορέας της μετάλλαξης η οποία ευνοεί την ευχερέστερη επιβίωσή του σε σύγκριση με τα άλλα μέλη του ίδιου πληθυσμού. Αυτό ακριβώς συμβαίνει με τη μετάλλαξη Covid-19 Βρετανίας που στην Ελλάδα φαίνεται ότι επικρατεί έναντι του αρχικού ιού.

Σε ό,τι αφορά την αποτελεσματικότητα των εμβολίων ενάντια στις μεταλλάξεις του Covid-19, όλοι οι ειδικοί παγκοσμίως συμφωνούν ότι όλα είναι αποτελεσματικά. Να προσθέσω μόνο ότι η αποτελεσματικότητά τους κινδυνεύει μόνο αν συμβούν ταυτόχρονα πολλές μεταλλάξεις σε μία πολύ μικρή περιοχή του γενετικού υλικού του ιού, πράγμα πολύ απίθανο. Ακόμα όμως και αν αυτό συμβεί, υπάρχει σήμερα η τεχνολογία για προσαρμογή των εμβολίων στη νέα κατάσταση, πράγμα που συμβαίνει κάθε χρόνο με το εμβόλιο της γρίπης.

Τις τελευταίες μέρες παρουσιάστηκαν πληροφορίες για ιό με δύο μεταλλάξεις (Βρετανίας και Βραζιλίας). Κάτι τέτοιο αν και σπάνιο είναι δυνατόν να συμβεί μόνο αν ένας άνθρωπος μολυνθεί και από τις δύο μεταλλάξεις και συνευρεθούν οι δύο μεταλλαγμένοι ιοί στο ίδιο κύτταρο. Ο ιός μιγάς δεν μπορεί να δημιουργηθεί στο περιβάλλον μόνος του αλλά μόνο μέσα στο κύτταρο κατά τη διαδικασία του πολλαπλασιασμού του.

Ειδικά για τη Ρόδο ακούγονται από προχθές έντονες διαμαρτυρίες επώνυμων και ανώνυμων πολιτών για την ένταξή της στις περιοχές με «βαθύ κόκκινο» (ιδιαίτερα αυστηρά μέτρα προστασίας). Κατά τη γνώμη μου, η Ρόδος ορθώς τοποθετήθηκε στην πρώτη κατηγορία επικινδυνότητας, γιατί αυτό το μέτρο αποτελεί και τη μοναδική ελπίδα να σωθεί η φετινή τουριστική περίοδος. Επίσης ακούστηκαν πολλές κραυγές για τον εκτός σειράς εμβολιασμό του περιφερειάρχη Νοτίου Αιγαίου. Γιατί να εμπλέκεται η μικροπολιτική σε ένα τόσο σοβαρό θέμα όπως αυτό της πανδημίας; O περιφερειάρχης θα έπρεπε να εμβολιαστεί πρώτος, γιατί είναι αναγκασμένος να ταξιδεύει σε όλα τα νησιά της περιφέρειάς του.

Η προστασία που του προσέφερε το εμβόλιο δεν προστατεύει μόνο τον ίδιο, αλλά και τους πληθυσμούς των νησιών μας τους οποίους επισκέπτεται συχνά και τους οποίους θα εξέθετε σε κίνδυνο αν ήταν φορέας του ιού χωρίς να το γνωρίζει.

* O Στέφανος Κολιάης, είναι συντ. καθηγητής Μικροβιολογίας-ιολογίας, Τμήμα βιολογίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.