Γιάννης Σάββας: Την Κυριακή επιβάλλεται τεμπελιάζουμε χωρίς ενοχές

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Γιάννης Σάββας

Εκπαιδευτικός

Η ιταλική φράση «dolce far niente» που μεταφράζεται ως «γλυκιά απραξία» ή κυριολεκτικά, «η γλυκύτητα του να μην κάνεις τίποτα», δεν αναφέρεται στην τεμπελιά με την αρνητική της έννοια, αλλά στην τέχνη της απολαυστικής αργίας, την ικανότητα δηλαδή να απολαμβάνεις τη στιγμή, να χαλαρώνεις και να αδειάζεις το μυαλό σου χωρίς να νιώθεις τύψεις και ενοχές γιατί δεν είσαι παραγωγικός/ή. Είναι η τέχνη του να ξεκουράζεις το μυαλό και το σώμα.

Η φιλοσοφία του «dolce far niente» συνδέεται άμεσα με τη νευροεπιστήμη, καθώς η σκόπιμη αδράνεια ενεργοποιεί ένα συγκεκριμένο και πολύ σημαντικό εγκεφαλικό κύκλωμα. Η σύγχρονη επιστήμη αποδεικνύει ότι το να μην κάνουμε τίποτα δεν είναι βιολογική αναγκαιότητα για την υγεία του εγκεφάλου μας!

Η σύνδεση αυτή βασίζεται σε τρεις κεντρικούς άξονες:

1. Η ενεργοποίηση του Δικτύου Προεπιλεγμένης Λειτουργίας (DMN)

Όταν ο εγκέφαλός μας δεν είναι προσηλωμένος σε μια συγκεκριμένη, εξωτερική εργασία (π.χ. δουλειά, διάβασμα, scrolling στο κινητό), ενεργοποιείται αυτόματα το Default Mode Network (DMN) ή Δίκτυο Προεπιλεγμένης Λειτουργίας.

Τι ακριβώς κάνει το DMN; Είναι το δίκτυο που «δουλεύει» όταν εμείς ξεκουραζόμαστε. Είναι ένα σύστημα συνδεδεμένων περιοχών στον εγκέφαλο που ενεργοποιείται όταν δεν ασχολούμαστε με κάποια εξωτερική εργασία.

Ο εγκέφαλος σε αυτό το δίκτυο:

· Επεξεργάζεται εμπειρίες:

· Ταξινομεί πληροφορίες και «καθαρίζει» τις σκέψεις.

· Βοηθά τη μνήμη: Συνδέει νέα γεγονότα με παλιότερες γνώσεις.

· Ενισχύει τη δημιουργικότητα: Επιτρέπει στον νου να βρει λύσεις χαλαρά και αβίαστα.

· Επεξεργάζεται την αίσθηση του εαυτού: Σχετίζεται με τον εσωτερικό μας διάλογο και την αυτογνωσία.

Όταν όμως εστιάζουμε σε έναν εξωτερικό στόχο τότε το δίκτυο απενεργοποιείται.

Το όφελος λοιπόν από την ενεργοποίηση του DMN κατά τη διάρκεια της απραξίας είναι η ενίσχυση της μνήμης, η πυροδότηση της δημιουργικότητας και η επεξεργασία των συναισθημάτων.

2. Η γέννηση των στιγμών ενόρασης (insight).

Οι στιγμές ενόρασης ή ευρηματικότητας είναι εκείνα τα ξαφνικά δευτερόλεπτα όπου όλα αποκτούν νόημα, ένα πρόβλημα λύνεται αναπάντεχα ή μια νέα ιδέα γεννιέται από το πουθενά. Στην ψυχολογία και τη νευροεπιστήμη, το φαινόμενο αυτό ονομάζεται "insight" (ενόραση) και συνοδεύεται από μια χαρακτηριστική έκρηξη δραστηριότητας στον εγκέφαλο.

Όταν πιέζουμε τον εγκέφαλό μας να βρει μια λύση, το δίκτυο εστίασής του είναι υπερφορτωμένο. Όταν όμως κάνουμε ένα συνειδητό διάλειμμα για «dolce far niente» (π.χ. κοιτάζοντας απλά έξω από το παράθυρο ή απολαμβάνοντας έναν καφέ χωρίς οθόνες), ο εγκέφαλος αρχίζει να συνδέει φαινομενικά ασύνδετες πληροφορίες στο παρασκήνιο. Έτσι γεννιούνται οι καλύτερες ιδέες μας (οι λεγόμενες στιγμές εύρεσης λύσεων).

Η νευροεπιστήμη έδειξε ότι οι στιγμές χαλάρωσης δεν είναι τυχαίες, αλλά το αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης διαδικασίας στον εγκέφαλο που περιλαμβάνει τα εξής βήματα:

· Αρχική προσπάθεια: Αδιέξοδο στη λύση ενός προβλήματος παρά την έντονη εστίαση

· Επώαση (Incubation): Ασχολία με κάτι άλλο (π.χ. ντους, περπάτημα, ύπνος). Ο εγκέφαλος συνεχίζει να δουλεύει στο παρασκήνιο (υποσυνείδητα).

· Η έκλαμψη: Το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου κάνει μια αναπάντεχη σύνδεση πληροφοριών. Μια ξαφνική έκρηξη κυμάτων γάμμα (gamma waves) καταγράφεται στον εγκέφαλο ακριβώς τη στιγμή που εμφανίζεται η λύση!

Κλασικά παραδείγματα:

Ο Αρχιμήδης και το περίφημο «Εύρηκα!». Βρήκε τη λύση σε στιγμή χαλάρωσης στην μπανιέρα του!

Ο Ισαάκ Νεύτων: Η παρατήρηση ενός μήλου που πέφτει από το δέντρο (την ώρα που χαλάρωνε στον κήπο του) τον οδήγησε στη σύλληψη του νόμου της βαρύτητας.

3. Ρύθμιση του Νευρικού Συστήματος & Νευροπλαστικότητα

Η διαρκής πίεση για παραγωγικότητα κρατά το συμπαθητικό νευρικό σύστημα (το βασικό δηλαδή τμήμα του αυτόνομου νευρικού συστήματος που προετοιμάζει το σώμα για δράση σε καταστάσεις κινδύνου ή στρες) σε συνεχή διέγερση, πλημμυρίζοντας το σώμα με κορτιζόλη (την ορμόνη του άγχους).

Το «dolce far niente» ενεργοποιεί το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα, το τμήμα δηλαδή του αυτόνομου νευρικού συστήματος που ρυθμίζει αυτόματα τις λειτουργίες του σώματος σε κατάσταση ηρεμίας, μειώνοντας τους παλμούς και το στρες

Αυτή η κατάσταση ηρεμίας, αυτό το σύστημα «ξεκούρασης» προστατεύει τον εγκέφαλο από τη χρόνια κόπωση (burnout) και υποστηρίζει τη νευροπλαστικότητα, δηλαδή την ικανότητα του εγκεφάλου να αναδομείται και να παραμένει υγιής.

Πώς όμως μπορούμε να ξεπεράσουμε την «ενοχή της μη παραγωγικότητας» όταν δεν κάνουμε τίποτα;

Το βασικότερο είναι πως πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την ξεκούραση. Στη σύγχρονη κοινωνία έχουμε εκπαιδευτεί να συνδέουμε την προσωπική μας αξία με το πόσα πράγματα καταφέρνουμε μέσα στην ημέρα, με αποτέλεσμα η απραξία να μεταφράζεται λανθασμένα ως «τεμπελιά» ή «χαμένος χρόνος».

Πρώτα λοιπόν πρέπει να απενοχοποιήσουμε στο μυαλό μας την έννοια της ξεκούρασης.

Η ξεκούραση είναι μέρος της εργασίας: πρέπει να δούμε το «dolce far niente» όχι ως το αντίθετο της παραγωγικότητας, αλλά ως την απαραίτητη προετοιμασία για αυτήν. Όπως ένας αθλητής χρειάζεται χρόνο αποθεραπείας για να αποδώσει ξανά, έτσι και ο εγκέφαλος χρειάζεται την αδράνεια για να ανακτήσει τις δυνάμεις του. Η απραξία έχει ένα σκοπό. Ο εγκέφαλός μας στην πραγματικότητα εργάζεται (μέσω του Δικτύου Προεπιλεγμένης Λειτουργίας) για να αρχειοθετήσει αναμνήσεις και να μειώσει το στρες.

Πρέπει εδώ να σημειωθεί πως το να καθόμαστε στον καναπέ και να σκρολάρουμε στο κινητό δεν είναι «dolce far niente». Το scrolling βομβαρδίζει τον εγκέφαλο με πληροφορίες και διεγείρει την ενοχή («όλοι οι άλλοι κάνουν κάτι ενδιαφέρον εκτός από μένα»). Αφήνουμε λοιπόν το κινητό στην άκρη

Θεωρητικά η Κυριακή είναι η ιδανική ημέρα για να εφαρμόσουμε τη φιλοσοφία του «dolce far niente», καθώς είναι παραδοσιακά η ημέρα που είναι αφιερωμένη στην αποσυμπίεση και την προσωπική ξεκούραση. Δεν καθιερώθηκε για να προετοιμαστούμε για τη Δευτέρα, αλλά για να γιορτάσουμε την ίδια τη ζωή.

Άλλωστε την ανάγκη αυτή την απέδωσε άριστα η Αλίκη Βουγιουκλάκη στην ταινία «Η κόρη μου η σοσιαλίστρια»:

«Ωραία που 'ναι η Κυριακή, μα να 'ταν πιο μεγάλη»!

Δεν είναι βέβαια ανάγκη να περιμένουμε την Κυριακή για να απολαύσουμε την αξία μερικών «στιγμών τεμπελιάς».

Στην Ιαπωνία, κατά τη διάρκεια της ραγδαίας οικονομικής ανάπτυξης μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο οι εργαζόμενοι δούλευαν εξαντλητικά ωράρια για να ανοικοδομήσουν τη χώρα και να πετύχουν το λεγόμενο «ιαπωνικό οικονομικό θαύμα». Επειδή ο χρόνος για ύπνο στο σπίτι μειώθηκε δραματικά, η κοινωνία άρχισε να αποδέχεται αυτό που οι Ιταλοί γνωρίζουν εδώ και αιώνες και να «επιβραβεύει» τον ολιγόλεπτο ύπνο στο γραφείο ή στα μέσα μεταφοράς.

Το διάλειμμα ύπνου στη δουλειά ή σε δημόσιους χώρους είναι μια κοινωνικά αποδεκτή πρακτική που ονομάζεται inemuri (居眠り), η οποία σημαίνει κυριολεκτικά «παρών ενώ κοιμάμαι».

Οι ειδικοί λοιπόν επιβεβαιώνουν πλέον ότι η σκόπιμη αδράνεια είναι βιολογική αναγκαιότητα!

Η γλυκιά απραξία γίνεται το καλύτερο αντίδοτο στο σύγχρονο burnout.

Σε έναν κόσμο εθισμένο στην αδιάκοπη δράση, η επιλογή να μην κάνεις τίποτα είναι μια πράξη φροντίδας.

Επιτακτική λοιπόν η ανάγκη να χαρίσουμε στο μυαλουδάκι μας την ηρεμία που χρειάζεται για να αναγεννηθεί. Να απολαύσουμε αυτές τις στιγμές γιατί η απραξία δεν είναι χαμένος χρόνος — είναι ο χρόνος που μας ξαναδίνει πίσω τον εαυτό μας.

Ευχαριστώ για τη φιλοξενία, ελπίζοντας αυτές οι σκέψεις να φανούν χρήσιμες...