Θάνος Ζέλκας: Δεν ξέρω

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Θάνος Ζέλκας

«Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα».

Η φράση αυτή που αποδίδεται στον Σωκράτη, ακόμη κι αν δεν ειπώθηκε ποτέ ακριβώς έτσι, συμπυκνώνει μία από τις βασικές αρχές της σκέψης του: τη συνείδηση των ορίων της γνώσης.

Εδώ υπάρχει μια μεγάλη αντίφαση. Ένας από τους μεγαλύτερους σοφούς της Αρχαιότητας ξεκινούσε από την παραδοχή ότι δεν γνωρίζει. Δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα, εμείς φαίνεται να έχουμε λύσει το πρόβλημα. Τα ξέρουμε όλα.

Έχουμε άποψη για όλα. Από την οικονομία μέχρι τις διεθνείς σχέσεις. Από την ιατρική μέχρι τη σεισμολογία. Από την ψυχολογία μέχρι το συνταγματικό δίκαιο. Κι όταν δεν ξέρουμε, ανοίγουμε μια εφαρμογή Τεχνητής Νοημοσύνης και αναπαράγουμε ό,τι μας σερβίρει χωρίς καν να το διασταυρώσουμε. Οι γνώσεις μας ποικίλλουν ανάλογα με την επικαιρότητα των ημερών.

Δεν θα υπήρχε τίποτα μεμπτό σε αυτό, αν επρόκειτο για περιέργεια. Η επιθυμία να καταλάβουμε όσα συμβαίνουν γύρω μας είναι από τα καλύτερα ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Η περιέργεια γεννά την αναζήτηση και τη γνώση.

Η γνώση όμως είναι διαδικασία. Απαιτεί χρόνο, παρατήρηση, αμφισβήτηση και διασταύρωση. Υπάρχει μεγάλο χάσμα ανάμεσα στο «διάβασα γι' αυτό» και στο «ξέρω γι' αυτό», παρότι η απόσταση μοιάζει μικρή.

Υπάρχει κάτι σχεδόν απελευθερωτικό στη φράση «δεν ξέρω». Κι όμως, την έχουμε φορτώσει με μια περίεργη ντροπή. Σε μια συζήτηση μοιάζει με παραίτηση. Σε μια παρέα μπορεί να ακουστεί σαν αδυναμία. Στο διαδίκτυο είναι σχεδόν αφύσικη. Εκεί δεν υπάρχει ανταμοιβή για την αμφιβολία. Η βεβαιότητα γράφεται καλύτερα, διαβάζεται ευκολότερα και ταξιδεύει γρηγορότερα.

Το να μην έχει κάποιος άποψη επειδή δεν γνωρίζει αρκετά πάνω σε ένα θέμα δεν είναι κακό. Όμως αυτή η παραδοχή γίνεται όλο και σπανιότερη. Και έτσι κλειδώνει το μυαλό μας: εφόσον το έχουμε πείσει ότι γνωρίζει, δυσκολεύεται να δεχτεί τη γνώση όταν τη συναντήσει.

Σε μια γνωστή παραβολή που συνδέεται με το Ζεν, ο δάσκαλος ρίχνει τσάι σε ένα ήδη γεμάτο φλιτζάνι. Όσο εκείνο ξεχειλίζει, εξηγεί ότι δεν μπορεί να δεχτεί νέο περιεχόμενο αν πρώτα δεν αδειάσει.

Οι άνθρωποι που έχουν αφιερώσει τη ζωή τους σε μια επιστήμη ή σε έναν τομέα σπάνια μιλούν με απόλυτες βεβαιότητες. Θα τους ακούσουμε να λένε «με τα δεδομένα που έχουμε», «φαίνεται», «δεν μπορούμε ακόμη να είμαστε βέβαιοι». Κι όμως, κάποιος που διάβασε τρία άρθρα το προηγούμενο βράδυ μπορεί να τους ακυρώσει μιλώντας χωρίς την παραμικρή αμφιβολία. Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό της ημιμάθειας.

Ο ημιμαθής δεν γνωρίζει απλώς λίγα. Δεν γνωρίζει ότι γνωρίζει λίγα. Και κάπου εδώ το «δεν ξέρω» αποκτά διαφορετική σημασία. Δεν αποτελεί ομολογία ανεπάρκειας. Αποτελεί αναγνώριση ενός ορίου.

Υπάρχουν πράγματα που γνωρίζουμε καλά. Άλλα που γνωρίζουμε λίγο. Άλλα που νομίζουμε ότι γνωρίζουμε. Και ένας τεράστιος αριθμός πραγμάτων για τα οποία, αν είμαστε ειλικρινείς, δεν έχουμε ιδέα. Αυτό δεν είναι ντροπή. Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει επαρκώς πράγματα πέραν του γνωστικού του αντικειμένου. Κι όμως, όταν η συζήτηση μεταφέρεται στην επικαιρότητα, αυτή η αυτονόητη παραδοχή εξαφανίζεται. Ξαφνικά πρέπει όλοι να γνωρίζουμε και, κυρίως, πρέπει όλοι να έχουμε θέση.

Άρα το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο πόσες απαντήσεις γνωρίζουμε, αλλά στις ερωτήσεις που είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε για να τις βρούμε. Να μπορούμε να ακούμε χωρίς να αποφασίζουμε αμέσως τι πιστεύουμε. Να αλλάζουμε γνώμη όταν αλλάζουν τα δεδομένα. Να δεχόμαστε ότι κάποιος άλλος μπορεί να γνωρίζει περισσότερα. Και κάποιες φορές να αφήνουμε μια συζήτηση χωρίς να την έχουμε κερδίσει.

Ο Σωκράτης δεν έμεινε στην Ιστορία επειδή είχε απαντήσεις για τα πάντα. Έμεινε, μεταξύ άλλων, επειδή επέμενε να ρωτά. Κι αν δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα υπάρχει κάτι πραγματικά παράξενο, ίσως δεν είναι ότι εξακολουθούμε να γνωρίζουμε τόσο λίγα. Είναι ότι δυσκολευόμαστε τόσο πολύ να το παραδεχτούμε.

ΤΙΤΛΟΣ: Δημήτρης Κρητικός: Τα μνημεία δεν είναι φιλέτα προς ενοικίαση

Υπάρχουν στιγμές που μια Πολιτεία δεν κρίνεται από το πόσα χρήματα εισπράττει, αλλά από το αν αντιλαμβάνεται τι ακριβώς διαχειρίζεται. Και όταν μιλάμε για την Ακρόπολη, την Κνωσό, τη Ρόδο, την Κάμειρο και τους άλλους μεγάλους αρχαιολογικούς χώρους της χώρας, δεν μιλάμε για ακίνητα. Δεν μιλάμε για εμπορικά κέντρα. Δεν μιλάμε για οικόπεδα που παραχωρούνται στον υψηλότερο πλειοδότη.

Έχετε υπόψιν ότι κάτι δεν πάει καλά!!! Το κείμενο στο κίτρινο δεν είναι ολοκληρωμένο ή πρέπει να μπει αλλού;;;;;;;;;;;;;