Νίκος Παπανικολάου: «Η Σπηλαιολογία μπορεί να σου υποσχεθεί κάθε φορά μια νέα συγκίνηση που δε μοιάζει με καμία προηγούμενη»

Βαρβάρα Μπογδάνου

Ο ιδρυτής του Τοπικού Τμήματος Δωδεκανήσου της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας με συνέντευξή του στη Ροδιακή παρουσιάζει έναν άγνωστο και όμορφο κόσμο που αξίζει να ανακαλυφθεί και να έρθει στο φως

Υπάρχουν κόσμοι που βρίσκονται τόσο κοντά μας, κι όμως μοιάζουν μακρινοί. Κόσμοι κρυμμένοι κάτω από το χώμα, πίσω από ένα άνοιγμα στον βράχο, σε μια σκοτεινή στοά… εκεί κάθε βήμα μπορεί να αποκαλύψει κάτι που για αιώνες έμενε αθέατο.

Ίσως γι’ αυτό η σπηλαιολογία να μην είναι απλώς μια επιστήμη ή μια μορφή εξερεύνησης, αλλά μία διαρκής περιέργεια για το άγνωστο. Η ανάγκη να φωτίσεις ένα σκοτεινό σημείο όχι μόνο με έναν φακό, αλλά με τη γνώση και την έρευνα. Αυτή την ανάγκη ακολουθεί εδώ και περισσότερες από τρεις δεκαετίες ο Νίκος Παπανικολάου. Η εγκατάστασή του στη Ρόδο τον έφερε αντιμέτωπο με έναν υπόγειο κόσμο που, όπως διαπίστωσε, έκρυβε πολύ περισσότερα απ’ όσα ήταν μέχρι τότε γνωστά.

Με αφετηρία τις ελάχιστες διαθέσιμες αναφορές και αμέτρητες ώρες έρευνας, άρχισε να αναζητά τα ίχνη αυτού του άγνωστου κόσμου στα Δωδεκάνησα. Ένα σπήλαιο δεν είναι απλώς ένας σκοτεινός χώρος που περιμένει να τον εξερευνήσουμε. Είναι ένα κλειστό οικοσύστημα, ένα φυσικό και ιστορικό αρχείο, ένας τόπος που μπορεί να χρειάστηκε χιλιάδες ή εκατομμύρια χρόνια για να δημιουργηθεί και μόλις λίγα δευτερόλεπτα για να υποστεί ανεπανόρθωτη ζημιά.

Στη συνέντευξή του στη «Ρ» μιλά για όσα κρύβονται κάτω από τα πόδια μας, για τις ανακαλύψεις που δεν περίμενε ποτέ ότι θα συναντήσει, για τον κίνδυνο που κρύβει η ημιμάθεια, αλλά και για έναν κόσμο που εξακολουθεί να του προσφέρει, ύστερα από τόσα χρόνια, πολλές συγκινήσεις.

Κε Παπανικολάου, πώς ξεκίνησε η σχέση σας με τη σπηλαιολογία και τι ήταν αυτό που σας γοήτευσε τόσο ώστε να την ακολουθήσετε για περισσότερες από τρεις δεκαετίες;

Η πληροφορία που είχα για τα σεμινάρια της Ελληνικής Σπηλαιολογικής Εταιρείας (της περιόδου 1990-1991) που ήρθε τυχαία και αναπάντεχα. Από παιδάκι όμως είχα τη ροπή προς την εξερεύνηση και ένα έντονο ενδιαφέρον για τη Γεωλογία. Και είναι τέτοια η ποικιλία των ενδιαφερόντων που προσφέρει αυτή η ενασχόληση, ώστε ο ζήλος ενισχύεται αντί να φθίνει.

Ήρθατε στη Ρόδο πριν από περίπου 30 χρόνια και ξεκινήσατε την καταγραφή των σπηλαίων της Δωδεκανήσου. Τι υπάρχει τελικά κάτω από τα πόδια μας που δεν γνωρίζουμε;

Είχα την τύχη να βρεθώ σε μια περιοχή όπου δεν υπήρχε ιστορικό προηγουμένων καταγραφών για σπήλαια, έτσι ξεκίνησα από τις ελάχιστες υπάρχουσες αναφορές, συνεχίζοντας – πριν την εποχή της διάδοσης του διαδικτύου – με ατελείωτες ώρες ερευνών σε βιβλιοθήκες, αναζητώντας σχεδόν στην τύχη οποιαδήποτε πληροφορία θα με οδηγούσε σε ένα νέο σπήλαιο, αλλά και στοιχεία γύρω από αυτό. Ο πολύς κόσμος δε μπορώ να πω ότι γνωρίζει ακόμα τι υπάρχει κάτω από τα πόδια του και αυτό οφείλεται στο ότι δυστυχώς συχνά καταφεύγει σε σπασμωδικές κινήσεις ατόμων που γνωρίζουν μόνο τη θέση και συνήθως τίποτε περισσότερο, με αποτέλεσμα να βλέπει απλά μια εικόνα, χωρίς όμως την απαραίτητη επεξήγηση και τεκμηρίωση.

Το αρχείο του Τοπικού Τμήματος Δωδεκανήσου περιλαμβάνει σήμερα 230 εξακριβωμένες αναφορές καρστικών μορφών και περισσότερες από 650 εκκρεμότητες. Μπορούμε να μιλάμε για έναν ουσιαστικά άγνωστο υπόγειο κόσμο στα νησιά μας;

Το 1999 η Ελληνική Σπηλαιολογική Εταιρεία μου ανέθεσε την ίδρυση και λειτουργία του Τοπικού Τμήματος Δωδεκανήσου. Έκτοτε καταγράφω οποιαδήποτε πληροφορία υποπίπτει στην αντίληψή μου, περνώντας στο κυρίως αρχείο μόνο τις μορφές των οποίων έχει διαπιστωθεί η ύπαρξη. Πραγματικά υπάρχουν άνθρωποι που δε γνωρίζουν την ύπαρξη τέτοιων μορφών, ακόμα και στη γειτονιά τους.

Ποια είναι η πιο εντυπωσιακή ή απρόσμενη ανακάλυψη που έχετε κάνει όλα αυτά τα χρόνια στη Δωδεκάνησο; Υπάρχει κάποιο σπήλαιο που σας έχει μείνει ιδιαίτερα στη μνήμη;

Είναι βέβαια πολύ δύσκολο να ξεχωρίσω κάποιο – νιώθω όπως θα ένιωθε κάποιος για τα παιδιά του, αλλά μπορώ να πω ότι οι μεγαλύτερες αποκαλύψεις ήταν τα πρώτα βάραθρα (μιλάμε για βάθη άνω των 50 μ.), σε κάποια από τα οποία είχα την ανέλπιστη τύχη να είμαι ο πρώτος άνθρωπος που πάτησε ποτέ, αλλά και ο απροσδόκητα μεγάλος αριθμός τεχνητών, υδρομαστευτικών στοών, κατηγορία για την οποία η ύπαρξη της Ελλάδας στη διεθνή σχετική βιβλιογραφία ήταν σχεδόν ανύπαρκτη.

Για τον περισσότερο κόσμο η σπηλαιολογία είναι «εξερεύνηση με φακό, κράνος και σχοινιά». Πόσο απέχει αυτή η εικόνα από την πραγματική επιστημονική δουλειά ενός σπηλαιολόγου;

Αν και στη χώρα μας το αντικείμενο αυτό δεν υπάρχει ούτε ως κλάδος των ΑΕΙ, ούτε ως επαγγελματική ιδιότητα, δεν παύει να είναι όχι μόνο ένας επιστημονικός κλάδος, αλλά κι ένας από αυτούς με τη μεγαλύτερη ποικιλία σε γνωσιακούς τομείς που απαιτούν γενική γνώση και συνεργασία με μεγάλο, συχνά, αριθμό ειδικών. Η μελέτη ενός σπηλαίου μπορεί να περιλαμβάνει, πέρα από την επίσκεψη / εξερεύνηση, τη χαρτογράφηση, τη φωτογράφιση, τη μελέτη της γεωλογίας της θέσης καθώς και τη σπηλαιογένεση, τον εντοπισμό αρχαιολογικών ευρημάτων (οπότε φυσικά θα ενημερωθεί άμεσα η αρμόδια Εφορεία), την έρευνα για τα τοπωνύμια, την ιστορία και τη λαογραφία, τη μελέτη ή και τη συλλογή δειγμάτων της σπηλαιοπανίδας, ώστε να διερευνηθεί από ειδικούς.

Έχετε επισημάνει ότι αρκετοί αντιμετωπίζουν τη σπηλαιολογία ως μια πρόσκαιρη περιπέτεια και επιχειρούν ακόμη και να χρησιμοποιήσουν σχοινιά χωρίς την απαραίτητη εκπαίδευση. Πόσο επικίνδυνη μπορεί να γίνει η ημιμάθεια μέσα σε ένα σπήλαιο;

Εδώ είναι απαραίτητο να δηλώσω εξ’ αρχής και απερίφραστα ότι η γνώση ή μη του αντικειμένου μπορεί να κρίνει τη διαφορά μεταξύ ζωής και θανάτου. Στην περίπτωση της χρήσης τεχνικών χρήσης σχοινιών, υπάρχουν ανύποπτες λεπτομέρειες που μπορεί να κοστίσουν την απώλεια της ζωής ή της σωματικής ακεραιότητας.

Ακόμα και σε μια φαινομενικά «απλή» επίσκεψη, ένας τραυματισμός, για παράδειγμα, που εμποδίζει την κίνηση, θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια επικίνδυνη υποθερμία. Από την άλλη πλευρά, κάποιος που μπαίνει σε ένα σπήλαιο χωρίς σωστή καθοδήγηση και χωρίς να ξέρει τι μπορεί να συναντήσει, είναι εξαιρετικά πιθανό να προκαλέσει ανεπανόρθωτες ζημιές σε αυτό το τόσο εύθραυστο οικοσύστημα και σε αυτό το αρχείο πληροφοριών και το χειρότερο είναι ότι ίσως να μην το μάθει ποτέ. Αυτό που ανυποψίαστος πάτησε, μπορεί να έχει χαθεί για πάντα.

Κε Παπανικολάου, υπάρχει μία αντίφαση ανάμεσα στο αυστηρό θεσμικό πλαίσιο και στην ανεξέλεγκτη πρόσβαση κάποιων ανθρώπων σε σπήλαια. Προστατεύει τελικά επαρκώς η νομοθεσία τα σπήλαια ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, δυσκολεύει περισσότερο τους ανθρώπους που κάνουν νόμιμα και επιστημονικά τη δουλειά τους;

Είναι απαραίτητο εδώ να τονιστεί ότι τα σπήλαια εμπίπτουν στο νόμο περί αρχαιοτήτων, και ως εκ τούτου απαγορεύεται η είσοδος σε αυτά ατόμων που δεν έχουν εργασία. Οι σπηλαιολόγοι οφείλουν και αυτοί να τα επισκέπτονται με τη σχετική άδεια, η οποία απλώς δίδεται πιο χαλαρά σε όσους έχουν επιδείξει τα «διαπιστευτήριά» τους στην Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας – Σπηλαιολογίας, η οποία έχει τον έλεγχο των φυσικών σπηλαίων σε όλη τη χώρα και εφ’ όσον βέβαια πρόκειται για επισκέψεις εργασίας.

Κάτι άλλο που ο κόσμος δε γνωρίζει είναι ότι ένα σπήλαιο είναι ένας χώρος ιδιαίτερα ευαίσθητος και η επίσκεψη χωρίς ιδιαίτερο λόγο, ακόμα και από ειδικούς, μόνο βλάβη μπορεί να προκαλέσει.

Δυστυχώς όμως, πέρα από το νομοθετικό πλαίσιο, καταλήγουμε πολύ συχνά να αντιμετωπίζουμε άρνηση των φορέων εμείς που ζητάμε επίσημα την άδεια, ενώ την ίδια στιγμή ιδιώτες, αγνοώντας ενδεχόμενους κινδύνους και τη σχετική δεοντολογία, που οδηγούν αυθαίρετα επισκέπτες, συχνά με οικονομικό όφελος, δρουν ανεμπόδιστα, φτάνοντας να διαφημίζουν τη δραστηριότητά τους ακόμα και στο διαδίκτυο.

Από τη δική μας πλευρά, σε τοπικό επίπεδο, έχουμε ήδη προτείνει στην Αρχαιολογική Υπηρεσία μια συνεργασία αμφίδρομου οφέλους, καθώς ο συνδυασμός της υψηλού επιπέδου τεκμηρίωσης από την πλευρά τους, με τη δική μας δυνατότητα πρόσβασης σε δυσπρόσιτους χώρους, είναι βέβαιο πως θα ωφελήσει και εμάς και την Υπηρεσία και τον τόπο γενικότερα.

Το Τμήμα Δωδεκανήσου έχει αναπτύξει πρωτοποριακή δράση στις Τεχνητές Σπηλαιώδεις Μορφές, διοργανώνοντας μάλιστα το 2022 στη Ρόδο διεθνές συνέδριο. Τι είναι οι τεχνητές σπηλαιώδεις μορφές και τι μας αποκαλύπτουν για τον άνθρωπο και την ιστορία του τόπου;

Οι τεχνητές σπηλαιώδεις μορφές περιλαμβάνουν κάθε υπόγεια κοιλότητα που έχει κατασκευαστεί από τον άνθρωπο. Μπορεί να έχουν να κάνουν με τη διαχείριση του νερού, την εξόρυξη μεταλλευμάτων και άλλων ορυκτών, στρατιωτικές χρήσεις, λατρευτικές ή ταφικές πρακτικές, κατοίκηση, αποθήκευση και επεξεργασία αγαθών. Η ιδιαιτερότητά τους έγκειται στο ότι συνήθως φέρουν σημαντική ιστορία.

Η Ρόδος μπορεί να μην έχει μεγάλα φυσικά σπήλαια, εφάμιλλα των γνωστών ανά την Ελλάδα, αλλά αυτό αντισταθμίζεται με έναν ικανό αριθμό τεχνητών. Οι υδρομαστευτικές στοές που έχουν εντοπιστεί τοποθετούν με αξιώσεις τη Ρόδο και γενικότερα την Ελλάδα στον παγκόσμιο χάρτη των τεχνητών, απ’ όπου απουσίαζε.

Το χαρακτηριστικότερο και πιο γνωστό παράδειγμα, η Κράνα της Λίνδου, έγινε αφορμή για την ίδρυση της ΑΜΚΕ «Αινείας», με την ευελιξία της οποίας και την παρουσία του συναδέλφου Στράτου Διακάτου-Αρβανίτη, ο οποίος συνδέει την ελληνική και ιταλική σπηλαιολογία, δημιουργήσαμε έναν δίαυλο με τους Ιταλούς συναδέλφους του GruppoSpeleologicoUrbinate (GSU), ο οποίος είχε ως πρώτο καρπό τη διοργάνωση του πρώτου στην Ελλάδα επιστημονικού συνεδρίου για τεχνητές σπηλαιώδεις μορφές, υπό την αιγίδα του Δήμου Ροδίων και με την πολύτιμη υποστήριξη των Γενικών Αρχείων του Κράτους. Αποτέλεσμα της συνεργασίας αυτής ήταν η δημοσίευση άρθρου για τη Λιβάδα του Αρχαγγέλου και την Κράνα της Λίνδου στο κορυφαίο διεθνώς περιοδικό για τεχνητά OperaIpogea.

Άλλη κατηγορία είναι τα σπηλαιώδη εκκλησάκια, με πολύ πλούσιο πεδίο μελέτης. Η δημιουργία μιας ξεχωριστής κατηγορίας τεχνητών μορφών στη διεθνή κατηγοριοποίηση, για τους χριστιανικούς σπηλαιώδεις ναούς, ήταν το θέμα της παρουσίασης που κάναμε στο σχετικό συνέδριο, στο Urbino της Ιταλίας το Μάιο του 2026.

Θα μπορούσε η Ρόδος και γενικότερα η Δωδεκάνησος να αναδειχθεί διεθνώς ως περιοχή σπηλαιολογικού και γεωλογικού ενδιαφέροντος; Και πώς μπορεί να γίνει αυτό χωρίς να θυσιαστεί η προστασία των χώρων;

Όπως ήδη ανέφερα, το ιδανικό είναι να αποφεύγονται οι επισκέψεις στα σπήλαια όταν δεν συντρέχει συγκεκριμένος λόγος. Από την άλλη πλευρά, κυριαρχεί η αντίληψη ότι η «αξιοποίηση» των σπηλαίων σημαίνει ό,τι μπορεί να μας φέρει εφήμερο χρήμα, αδιαφορώντας για την ασφάλεια τόσο του χώρου, όσο και των επισκεπτών.

Οι σύγχρονες τεχνολογικές μέθοδοι μπορούν πλέον να δίνουν στον ενδιαφερόμενο «επισκέπτη» όχι μόνο πληροφορίες και φωτογραφικό υλικό, αλλά και τρισδιάστατες απεικονίσεις, συχνά με απίστευτη ζωντάνια, με τη χρήση εφαρμογών εικονικής πραγματικότητας. Ο επισκέπτης μπορεί πλέον να έχει μια εμπειρία εφάμιλλη της φυσικής επίσκεψης, με πολύ μεγαλύτερο όγκο πληροφοριών, από την ασφάλεια ενός ελεγχόμενου χώρου, ενός Κέντρου Πληροφόρησης όπως λέγεται.

Μια πρώτη γεύση της πρότασης αυτής, την οποία το Τμήμα προωθεί εδώ και χρόνια – δυστυχώς, συνήθως χωρίς ανταπόκριση – μπορεί να πάρει κανείς στην κάτω πλατεία της Λίνδου, όπου με κάποιο μικρό αντίτιμο μπορεί να φορέσει γυαλιά εικονικής πραγματικότητας (VR) και να περιηγηθεί σε τμήματα του σπουδαίου υδρομαστευτικού έργου της Κράνας.

Μετά από τόσα χρόνια εξερεύνησης, τι είναι αυτό που εξακολουθεί να σας κάνει να μπαίνετε σε ένα άγνωστο σπήλαιο; Και ποιο είναι το μεγαλύτερο μυστήριο της Δωδεκανήσου που θα θέλατε ακόμη να λύσετε;

Αρκετές από τις ανακαλύψεις μας δεν θα μπορούσαμε ούτε καν να τις φανταστούμε μια μέρα νωρίτερα. Γενικότερα, η Σπηλαιολογία μπορεί να σου υποσχεθεί κάθε φορά μια νέα συγκίνηση που δε μοιάζει με καμία προηγούμενη.

*Οι φωτογραφίες είναι του Στράτου Διακάτου-Αρβανίτη

**Το τηλέφωνο και το e-mail του Νίκου Παπανικολάου είναι διαθέσιμα σε όποιον ενδιαφέρεται.