Νέο κληρονομικό δίκαιο: Οι μεγάλες αλλαγές σε διαθήκες, χρέη και ακίνητα – Ο δικηγόρος Μάνος Τεχνίτης εξηγεί τι αλλάζει

Ελευθερία Πελλού

Σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι κληρονομιές, τα χρέη, οι διαθήκες, αλλά και τα δικαιώματα των συζύγων και των προσώπων που βρίσκονται σε ελεύθερη συμβίωση, φέρνει το νέο κληρονομικό δίκαιο, το οποίο αναμένεται να τεθεί σε εφαρμογή, κατά βάση, από τον τρέχοντα μήνα (Σεπτέμβριο του 2026).

Ο δικηγόρος Ρόδου Μάνος Τεχνίτης, μιλώντας στη «Ροδιακή», αναλύει τις σημαντικότερες αλλαγές και εξηγεί με απλά λόγια τι σημαίνουν στην πράξη για τις οικογένειες, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου υπάρχουν χρέη, ακίνητα με εκκρεμότητες ή έντονες οικογενειακές διαφορές.

Μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες είναι η προστασία του κληρονόμου από τα χρέη του προσώπου που κληρονομεί. Όπως εξηγεί ο κ. Τεχνίτης, μέχρι σήμερα δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις ανθρώπων που αποδέχονταν μία κληρονομιά χωρίς να γνωρίζουν το σύνολο των υποχρεώσεων που τη συνόδευαν και στη συνέχεια βρίσκονταν αντιμέτωποι με σοβαρά οικονομικά προβλήματα.

«Ο κανόνας πλέον είναι ότι για κληρονομιά που έχει χρέη δεν ευθύνεται ο κληρονόμος με τη δική του περιουσία, αλλά με την κληρονομιά που κληρονόμησε», επισημαίνει χαρακτηριστικά.

Για παράδειγμα, εάν κάποιος κληρονομήσει χρέος 200.000 ευρώ μαζί με ένα ακίνητο, η ικανοποίηση των πιστωτών θα περιορίζεται στην περιουσία που κληρονομήθηκε και δεν θα επεκτείνεται στην προσωπική περιουσία του κληρονόμου.

«Αν δεν φτάνει η κληρονομιά, είναι πρόβλημα των δανειστών. Εγώ δεν ευθύνομαι ως κληρονόμος σε καμία περίπτωση και δεν μπορεί κανείς να αγγίξει την ατομική μου περιουσία», αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Τεχνίτης.

Η συγκεκριμένη ρύθμιση εκτιμάται ότι μπορεί να περιορίσει και το φαινόμενο των αποποιήσεων κληρονομιάς, καθώς αρκετοί μέχρι σήμερα προτιμούσαν να αποποιηθούν ακόμη και περιουσίες που ενδεχομένως είχαν θετικό οικονομικό αποτέλεσμα, υπό τον φόβο άγνωστων χρεών.

Η αλλαγή αυτή αναμένεται να περιορίσει τέτοιου είδους περιπτώσεων αποποίησης κληρονομιών, καθώς δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου, μετά τον θάνατο ενός γονέα, αποκαλύπτονται οφειλές προς την Εφορία, δήμους, τράπεζες ή άλλους πιστωτές, τις οποίες τα παιδιά ή ο σύζυγος δεν γνώριζαν.

Το μεταβατικό «παράθυρο»

Ιδιαίτερη σημασία έχουν και οι μεταβατικές διατάξεις του νέου πλαισίου. Σύμφωνα με τον κ. Τεχνίτη, μέχρι τον Νοέμβριο του 2026 προβλέπεται δυνατότητα για περιπτώσεις όπου έχει παρέλθει η προθεσμία αποποίησης με το προηγούμενο καθεστώς, να γίνει αποδοχή με το ευεργέτημα της απογραφής.

Πρόκειται, όπως σημειώνει, για ένα σημαντικό μεταβατικό «παράθυρο», το οποίο αφορά συγκεκριμένες περιπτώσεις και δεν θα παραμείνει ανοιχτό επ’ αόριστον.

Περισσότερες δικλίδες ασφαλείας στις διαθήκες

Σημαντικές είναι και οι αλλαγές που αφορούν τις διαθήκες. Οι σχετικές διατάξεις αυστηροποιούνται, με στόχο να διασφαλίζεται όσο το δυνατόν περισσότερο η πραγματική βούληση του διαθέτη και να περιορίζονται φαινόμενα αμφισβήτησης ή ακόμη και εικονικών διαθηκών.

Ιδιαίτερη προστασία προβλέπεται στις περιπτώσεις ανθρώπων που βρίσκονται σε νοσοκομεία ή μονάδες φροντίδας ηλικιωμένων και αφήνουν περιουσία σε πρόσωπα ή φορείς που τους παρέχουν φροντίδα.

«Δεν τα αποκλείει ο νόμος, αλλά θέτει πολλές προστατευτικές δικλίδες», εξηγεί ο κ. Τεχνίτης.

Παράλληλα, για πρώτη φορά δίνεται υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις η δυνατότητα σε πρόσωπα με αναπηρία που δεν μπορούν να γράψουν να συντάξουν ιδιόγραφη διαθήκη με τη χρήση ηλεκτρονικών μέσων.

Σε εξαιρετικές περιστάσεις προβλέπεται, επίσης, η δυνατότητα προφορικής διαθήκης, με την παρουσία μαρτύρων και υπό αυστηρές προϋποθέσεις.

Ενισχύεται η θέση του συζύγου

Σημαντικές είναι οι αλλαγές και για τους συζύγους, αλλά και για τα ζευγάρια που βρίσκονται σε ελεύθερη συμβίωση.

Το νέο πλαίσιο ενισχύει τη θέση του/της συζύγου στην κληρονομία, καθώς αυξάνει το ποσοστό που δικαιούται, ενώ παράλληλα του/της δίνει μεγαλύτερη προτεραιότητα έναντι άλλων τάξεων κληρονόμων.

Ταυτόχρονα, διευρύνεται η προστασία και για τα πρόσωπα που βρίσκονται σε ελεύθερη συμβίωση, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ώστε να προσεγγίζει σε σημαντικό βαθμό τα δικαιώματα του συζύγου.

Μία ακόμη καινοτομία είναι η δυνατότητα σύναψης κληρονομικής σύμβασης. Έτσι, τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα μπορούν, υπό τις προϋποθέσεις που θέτει ο νόμος, να συμφωνήσουν εκ των προτέρων για την τύχη της περιουσίας μετά τον θάνατο.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα που δίνει ο κ. Τεχνίτης όπου ένας άνθρωπος που έχει παιδιά από προηγούμενο γάμο μπορεί να συμφωνήσει με τον/την μελλοντικό σύζυγό του ότι, μετά τον θάνατό του, η περιουσία του θα περιέλθει στα παιδιά του.

Τι είναι η «νόμιμη μοίρα»

Ένα από τα ζητήματα που συχνά προκαλούν οικογενειακές αντιπαραθέσεις είναι η λεγόμενη νόμιμη μοίρα.

Πρόκειται ουσιαστικά για το ελάχιστο μέρος της κληρονομιάς που δικαιούνται συγκεκριμένοι κληρονόμοι, ακόμη και όταν υπάρχει διαθήκη που τους περιορίζει. Το ποσοστό αυτό αντιστοιχεί στο μισό εκείνου που θα λάμβαναν εάν κληρονομούσαν εξ αδιαθέτου.

Η σημαντική αλλαγή είναι ότι πλέον η ικανοποίηση της νόμιμης μοίρας μπορεί να γίνει και σε χρήμα, αντί ο κληρονόμος να αποκτήσει αναγκαστικά ιδανικό μερίδιο σε ένα ακίνητο.

Η εξέλιξη αυτή μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα σημαντική σε περιπτώσεις όπου πολλά μέλη μιας οικογένειας αποκτούν εξ αδιαιρέτου ποσοστά σε ένα ακίνητο, με αποτέλεσμα να μην μπορούν εύκολα να το αξιοποιήσουν, να το πουλήσουν ή να συμφωνήσουν για τη χρήση του.

Η «κρυφή» ιδιόγραφη διαθήκη

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το ζήτημα των ιδιόγραφων διαθηκών που εντοπίζονται μετά τον θάνατο κάποιου, ακόμη και σε ένα συρτάρι ή σε έναν μπουφέ, χωρίς να γνωρίζει προηγουμένως κανείς την ύπαρξή τους.

Η διαδικασία δημοσίευσης πλέον περνά από συμβολαιογράφο, ο οποίος καλείται να διερευνήσει με κάθε πρόσφορο τρόπο εάν το συγκεκριμένο έγγραφο εκφράζει πράγματι την τελευταία βούληση του διαθέτη.

Μπορεί να εξεταστεί η γνησιότητα της υπογραφής, η κατάσταση του διαθέτη κατά τον χρόνο σύνταξης της διαθήκης, ενώ μπορούν να αναζητηθούν και μάρτυρες ή άλλα στοιχεία.

Ακόμη και μετά τη δημοσίευση, πάντως, όποιος έχει έννομο συμφέρον μπορεί, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, να προσφύγει στη Δικαιοσύνη και να ζητήσει την ακύρωσή της.

Τα «βαρίδια» των ακινήτων

Ένα από τα προβλήματα που παραμένουν και απασχολούν έντονα τις οικογένειες είναι τα ακίνητα που κληρονομούνται μαζί με πολεοδομικές εκκρεμότητες, αυθαίρετες κατασκευές ή διοικητικά πρόστιμα.

«Δυστυχώς το ακίνητο όταν το κληρονομήσεις έρχεται αυτούσιο, όπως προϋπήρχε», σημειώνει ο κ. Τεχνίτης, επισημαίνοντας ότι το νέο κληρονομικό πλαίσιο δεν δίνει, όπως εκτιμά, οριστική λύση στο συγκεκριμένο πρόβλημα.

Υπάρχουν μάλιστα περιπτώσεις όπου η κληρονομούμενη περιουσία είναι στην πράξη πολύ δύσκολο να αξιοποιηθεί, επειδή τα προβλήματα που τη συνοδεύουν είναι τόσο μεγάλα, ώστε ακόμη και η νομιμοποίησή τους να μην είναι εφικτή.

Όταν η κληρονομιά οδηγεί στα δικαστήρια

Οι οικογενειακές διαφορές για κληρονομικά ζητήματα δεν είναι σπάνιες και σε αρκετές περιπτώσεις καταλήγουν σε μακροχρόνιες δικαστικές διαμάχες.

Ο κ. Τεχνίτης συνιστά ιδιαίτερη προσοχή πριν από την επιλογή της δικαστικής οδού, καθώς, όπως τονίζει, θα πρέπει να υπολογίζεται όχι μόνο το τι μπορεί κάποιος να κερδίσει αλλά και το πραγματικό κόστος της διαμάχης.

«Να τα βάλω κάτω, να δω ποιο είναι αυτό που θα κερδίσω υπό αυτές τις συνθήκες. Τι με συμφέρει να κάνω και τι όχι. Πόσο στο περίπου θα κοστίσει αυτή η διαδικασία και ποια είναι τα όπλα του αντιπάλου που μπορεί να χρησιμοποιήσει μετά», αναφέρει χαρακτηριστικά.

Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία αποκτά η διαμεσολάβηση. Οι οικογενειακές διαφορές μπορούν, υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπει η νομοθεσία, να επιλυθούν με τη βοήθεια διαπιστευμένου διαμεσολαβητή, ακόμη και όταν μία υπόθεση έχει ήδη οδηγηθεί στη Δικαιοσύνη.

Το πρακτικό της διαμεσολάβησης, όταν πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις, έχει εκτελεστότητα αντίστοιχη με δικαστική απόφαση.

«Σου γλιτώνει χρόνο, σου γλιτώνει χρήμα. Και για ό,τι έχει να κάνει με χωρισμό περιουσιών είναι μια ιδανική περίπτωση», επισημαίνει ο κ. Τεχνίτης στη «Ροδιακή».

Περισσότερη ελευθερία ή περισσότερη προστασία;

Το βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι τελικά ποιον ευνοεί περισσότερο το νέο κληρονομικό δίκαιο: τον διαθέτη ή τους κληρονόμους.

Η απάντηση, σύμφωνα με τον κ. Τεχνίτη, είναι ότι το νέο πλαίσιο επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στις δύο πλευρές.

«Αυτό ακριβώς ήταν το ζητούμενο στον νομοθέτη. Να δίνει εξουσίες στον διαθέτη. Θέλεις κληρονομική σύμβαση; Υπάρχει. Θέλεις να τα δώσεις αλλού με όρους; Υπάρχει. Θέλεις να κάνεις ιδιόγραφη διαθήκη; Δεν στην καταργούμε. Αλλά πρέπει να είσαι προσεκτικός», αναφέρει.

Ταυτόχρονα, όμως, προστατεύονται οι κληρονόμοι, αλλά και οι πιστωτές, οι δανειστές και το Δημόσιο.

«Δεν είναι μόνο οι κληρονόμοι που πρέπει να εξασφαλιστούν. Είναι και οι τρίτοι. Το Δημόσιο, οι πιστωτές, οι δανειστές», προσθέτει.

Το νέο κληρονομικό δίκαιο επιχειρεί έτσι να βάλει νέους κανόνες σε ένα πεδίο που διαχρονικά αποτελεί πηγή έντονων οικογενειακών συγκρούσεων, προσπαθώντας παράλληλα να περιορίσει τις αμφισβητήσεις, να προστατεύσει τους κληρονόμους από απρόβλεπτα χρέη και να δώσει μεγαλύτερη ελευθερία στον διαθέτη να αποφασίζει για την περιουσία του.

Στόχος, όπως επισημαίνει και ο κ. Τεχνίτης, είναι να περιοριστούν σταδιακά και τα φαινόμενα εικονικών ή αμφισβητούμενων διαθηκών, ώστε η τελευταία βούληση κάθε ανθρώπου να αποτυπώνεται με μεγαλύτερη ασφάλεια και σαφήνεια.