Φραγκίσκος Καλαβάσης: Η αποσιωπημένη μνήμη των μνημείων της Μεσαιωνικής πόλης

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Φραγκίσκος Καλαβάσης*

Τα παιδιά δεν έχουν μνήμη
τους προγόνους τους πουλούν
και ό,τι αρπάξουν δεν θα μείνει
γιατί ευθύς μελαγχολούν.

Μάνος Χατζηδάκης, Τα παιδιά κάτω στον κάμπο

Στα ομοιόμορφα ρολόγια στις πλευρές του Πύργου του Ρολογιού, δίπλα στο Τζαμί του Σουλεϊμάν, βλέπουμε τους δυο δείκτες μόνιμα αγκαλιασμένους -όχι πολύ σφιχτά- σε μια αγκαλιά που διαπερνάει τον χρόνο, αφού τους κρατάει ακίνητους.

Από την αρχή περίπου του 21ου αιώνα είναι κολλημένοι στο ίδιο σημείο· πέντε η ώρα και εικοσιτέσσερα λεπτά. Αν είναι προ ή μετά μεσημβρίας, παραμένει αδιευκρίνιστο. Επαφίεται στα συναισθήματα όσων κατοίκων, υπαλλήλων ή περιηγητών της Μεσαιωνικής πόλης της Ρόδου καταφέρνουν να υψώσουν το βλέμμα τους τους πάνω από τις γειωμένες ομπρέλες με τις μαύρες τέντες που κρύβουν το μνημείο αντικαθιστώντας τη μνήμη του μνημείου με την απόλαυση μιας μπύρας κι ενός αποψυγμένου πιτόγυρου.

Πάνω από τα ακίνητα ρολόγια, στην κορυφή του Πύργου, ένας κόκκινος ανεμοδείκτης κόκορας, στέκει κι αυτός ακίνητος, με καρφωμένο το βλέμμα του στη δύση. Η έκδηλη αμεριμνησία του υπονοεί πως δεν έχει σημασία η κατεύθυνση του ανέμου, αφού θα παραμείνει εντός των τειχών και θα περιστρέφεται γύρω από την ακίνητη ανεμοδούρα σαν αυτο-τροφοδοτούμενος εσωτερικός κλιματισμός.

Κάτω από τις μαύρες τέντες, τα παιδιά που μιλούν όλες τις γλώσσες και καμία σαν τον μοναχό Σαλβατόρε στο Όνομα του Ρόδου προσκαλούν τους περαστικούς να απολαύσουν ασύγχρονες τηλεοπτικές μεταδόσεις ποδοσφαίρου στις πελώριες οθόνες που κρύβουν την είσοδο του Τζαμιού.

Ότι ο πολιτισμός αποτελεί συστατικό στοιχείο της κοινωνικής ζωής στην καθημερινότητα, το κατανοούμε από την απουσία του· στον τρόπο που κοιτάζουμε το συνάνθρωπό μας, στην καλημέρα, στον τρόπο που θα κλείσουμε μια πόρτα ή που θα διηγηθούμε μια ιστορία. Όπως κατανοούμε τη σημασία του οξυγόνου για τη ζωή μας, τη στιγμή που πνιγόμαστε από την έλλειψή του.

Με στόχο τη ρύθμιση και τον συγχρονισμό των γεγονότων και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων, τα συστήματα μέτρησης και οι μονάδες του χρόνου βασίστηκαν πάντα σε φυσικά φαινόμενα. Στην περιστροφή της γης γύρω από τον ήλιο, με μονάδα το έτος, στην περιστροφή της σελήνης γύρω από τη γη, με μονάδα τον μήνα και στην περιστροφή της γης γύρω από τον άξονά της, με μονάδα την ημέρα.

Επειδή όμως οι φυσικοί ρυθμοί δεν αντιστοιχούν σε ισόμετρους αριθμούς, επινοήθηκαν κατά εποχές προσαρμογές και διορθώσεις αυτής της αντιστοιχίας. Σήμερα έχουμε μήνες των 30, 31 και 28 ημερών, καθώς και έτη των 365 και 366 ημερών. Μέρες και νύχτες όμως, μόνο των 12 ωρών η καθεμιά.

Κατά τον Μεσαίωνα, η χρονομέτρηση του μερόνυχτου βασιζόταν στο σύστημα των καιρικών ωρών (horae inaequales)· δυο δωδεκάδες με ώρες άνισης διάρκειας, τόσο μεταξύ τους, όσο και ανάλογα με την εποχή.

Με την έλευση των μηχανικών ρολογιών προς τα τέλη του Μεσαίωνα, οι καιρικές ώρες εγκαταλείφθηκαν, καθώς τα μηχανικά ρολόγια για τεχνικούς λόγους, δεν μπορούσαν να υποδείξουν άνισες ώρες.

Έπρεπε όμως κι αυτά να κουρδίζονται τακτικά και να διορθώνονται, τόσο για να διατηρούν ισοδύναμες ενδείξεις, όσο και για να αντιστοιχούν στις πραγματικότητες της ανατολής και της δύσης. Όταν δεν κουρδίζονται, ο εκάστοτε Μεσαίωνας κρατάει γερά τις αποστάσεις του από την εκάστοτε Αναγέννηση.

Ο πολιτισμός πλουτίζει κι ομορφαίνει τον ρυθμό της καθημερινότητας, γίνεται πεδίο ουσιαστικής και πολύτροπης επικοινωνίας και φίλτρο αποφυγής συγκρούσεων μέσω της καθιέρωσης διαλόγου, των ανταλλαγών, της ανοχής και του μοιράσματος των διαφορετικών εκδοχών της ιστορίας και των πολλαπλών αναπαραστάσεων της πραγματικότητας που συνυπάρχουν σε κάθε πόλη.

Ο μεσαιωνικός ρυθμός της ζωής εξαρτιόταν από τον ήλιο, τις καμπάνες της εκκλησίας και των μοναστηριών και τις γεωργικές εποχές. Σήμερα, στη μεσαιωνική πόλη της Ρόδου ο ρυθμός δείχνει να εξαρτάται από την έλευση και τον απόπλου των κρουαζιερόπλοιων, από τις προσγειώσεις και απογειώσεις των τσάρτερ. Από μια επιχειρηματικότητα που εξαφανίζει τη μνήμη του μνημείου ακινητοποιώντας τον χρόνο στο κυνήγι του τουριστικού εδώ και τώρα.

Στην καθημερινή ζωή της Ρόδου ο πολιτισμός γίνεται μια σύνθετη υπόθεση, καθώς εδώ συνυπάρχουν πολλαπλοί πολιτισμοί σε χωρική παράθεση και ταυτόχρονα σε ιστορική και θρησκευτική αντιπαράθεση. Κατακτήσεις και αντιστάσεις, διακρίσεις κι εξολοθρεύσεις, ηρωισμοί και προδοσίες, μεταναστεύσεις και απελάσεις, αφηγήσεις και αποσιωπήσεις.

Η τουριστική αξιοποίηση σημαίνει την παροντική ανασύνθεση και την καλλιτεχνική ανάδειξη αυτής της πολλαπλότητας μέσα στο φυσικό και δομημένο περιβάλλον, στην καθημερινότητα και στην επιχειρηματικότητα.

Πρόκειται για μια κοπιώδη, διόλου εύκολη προοπτική που προϋποθέτει την καλλιέργεια ποιοτικής επικοινωνίας μέσα στην πόλη, συντονισμό και η καλλιέργεια εμπιστοσύνης ανάμεσα στην αυτοδιοίκηση, την επιχειρηματικότητα και τη δυναμική των εκφράσεων τέχνης, λόγου και πολιτισμού.

Να κουρδίσουμε τα ρολόγια στην αναδρομική αναπαράσταση του χρόνου, να ελευθερώσουμε τον άνεμο και τον κόκκινο κόκορα στον ανεμοδείκτη συμβολισμό του. Να ξαναβρούν τα παιδιά που κρυφά μελαγχολούν μπροστά από τις μαύρες τέντες την πολύγλωσση λαλιά των κρυμμένων μνημείων, τον πλούτο της αποσιωπημένης ταυτότητας αυτής της πόλης.

(*) Ο Φραγκίσκος Καλαβάσης είναι Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου