Στέλιος Κούτρης: Η ιστορία και η δράση για το λημέρι των κατασκόπων στην κοινότητα Μονολίθου

Rodiaki NewsRoom

Πραγματοποιήθηκαν και φέτος, με ιδιαίτερη συγκίνηση και μεγάλη συμμετοχή, οι εκδηλώσεις για το «Λημέρι» στο Μονόλιθο, έναν τόπο βαθιά συνδεδεμένο με την ιστορία και την εθνική αντίσταση της περιοχής. Στο πλαίσιο της φετινής τελετής, ο Στέλιος Κούτρης, κάτοικος Μονολίθου, αναφέρθηκε εκτενώς στην ιστορία και στη δράση που συνδέεται με το «λημέρι των κατασκόπων», αναδεικνύοντας τη σημασία της διατήρησης της ιστορικής μνήμης και της τοπικής κληρονομιάς.

O ΠΑΝΗΓΥΡΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΓΙΟΡΤΗ ΤΟΥ ΛΗΜΕΡΙΟΥ 2026

«Σεβασμιώτατε,

Αξιότιμοι εκπρόσωποι της Δωδεκανήσου στο Ελληνικό Κοινοβούλιο,

Αξιότιμοι Εκπρόσωποι των Αρχών της Αυτοδιοίκησης, των Στρατιωτικών Αρχών, των Σωμάτων Ασφαλείας και των Φορέων του τόπου μας

Κυρίες και Κύριοι,

Σεβαστό εκκλησίασμα,

Αγαπητοί συγχωριανοί.

Με τη βοήθεια του Θεού βρισκόμαστε και πάλι σήμερα, όπως κάθε χρόνο, στο μικρό χωριουδάκι μας, στους πρόποδες του όρους Ακραμίτη, που η φύση το προίκισε με ιδιαίτερες ομορφιές και που η μοίρα του επεφύλαξε μια ξεχωριστή θέση στη σύγχρονη ιστορία του τόπου μας.

Η Ελληνική Πολιτεία από το 2009, με Προεδρικό Διάταγμα, καθιέρωσε η Κυριακή του Θωμά, που η εκκλησία μας γιορτάζει “την του Αγίου Αποστόλου Θωμά ψιλάφισιν”, του πολιούχου Αγίου του χωριού μας, να συνεορτάζεται και σαν δημόσια εορτή τοπικής σημασίας, “σε αναγνώριση της συμβολής των κατοίκων του Μονολίθου στην εθνική αντίσταση κατά των στρατευμάτων κατοχής”.

Βρισκόμαστε λοιπόν σήμερα στον ιερόν τούτο χώρο, σε τούτο το ναό, που αποτελεί το κέντρο της θρησκευτικής, της πνευματικής και της κοινωνικής ζωής του χωριού μας, για να αποτίσουμε φόρο τιμής, στους παππούδες και στις γιαγιάδες μας, στους πατεράδες και στις μανάδες μας, σε όλους τους αγωνιστές για τη συμβολή τους στον αγώνα για την Ελευθερία.

Ανήκω στη μεταπολεμική γενιά, που μπορεί να μην γνώρισε πόλεμο, που έζησε όμως τις συνέπειες του τελευταίου πολέμου τη φτώχεια και τις στερήσεις.

Στη γενιά εκείνη που δεν είχε βιώματα, είχε όμως πολλά ακούσματα.

Από μικρά παιδιά ακούγαμε από τους γέροντες τα βράδια κάτι μυστήρια πράγματα για αγώνες, για αγωνιστές, για κατασκόπους, για ασυρμάτους, για Γερμανούς και Ιταλούς στρατιώτες για γεγονότα που συνέβησαν στο χωριό.

Ένα χωριό που τότε έσφυζε από ζωή με 500 και πλέον μόνιμους κατοίκους συν αυτούς που είχαν εγκατασταθεί προσωρινά από τη πόλη της Ρόδου και από τα κοντινά νησιά φιλοξενούμενοι από χωριανούς για να αντιμετωπίσουν το φάσμα της πείνας.

Και με τα χρόνια μεγαλώνοντας αυτά τα μυστήρια άρχισαν να ξεδιαλύνονται και να παίρνουν τη μορφή ιστορικών γεγονότων.

Ιστορικά γεγονότα, που είναι πια εν πολλοίς γνωστά, γιαυτό θα κάνω μόνο μια μικρή υπενθύμιση και αναφορά.

Βρισκόμαστε στο καλοκαίρι του 1943.

Ο Β´ παγκόσμιος πόλεμος βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σημείο.

Η Ρόδος επιλέγεται από τους Συμμάχους που βρίσκονται στο Κάιρο, να αποτελέσει το κατασκοπευτικό κέντρο για να συγκεντρώνονται οι απαραίτητες πληροφορίες για τις κινήσεις του εχθρού και να αξιοποιούνται ανάλογα.

Με πρόταση του Μονολιθιάτη φιλόλογου καθηγητή Ευσταθίου Λαγκάνη, που ζούσε από το 1933 διωγμένος από τους Ιταλούς στην Αλεξάνδρεια, επιλέγεται η περιοχή του Μονολίθου σαν η πιο κατάλληλη για την εγκατάσταση του κατασκοπευτικού κλιμακίου.

Γνωρίζει ο φλογερός πατριώτης το πατριωτικό φρόνιμα των συγχωριανών του, τις ενέργειες αντίστασης τους απέναντι στους Ιταλούς κατακτητές και το πόθο τους για τη Λευτεριά και την ένωση με τη μητέρα Ελλάδα.

Θυμάται ότι το αιματηρό Πάσχα του 1919, νεαρός τότε δάσκαλος, οργάνωσε μαζί με τον επίσης δάσκαλο Τριαντάφυλλο Διακοσάββα το Συλλαλητήριο υπέρ της ενώσεως μέσα σε τούτο τον ιερό χώρο, που είχε σαν συνέπεια τη σύλληψη τους από τους Ιταλούς και τον εγκλεισμό τους στη φυλακή.

Γνωρίζει επίσης το ξεσηκωμό των νέων του χωριού το 1924, οι οποίοι με αιφνιδιαστική έφοδο στο Αστυνομικό τμήμα συλλαμβάνουν τους καραμπινιέρους τους αφοπλίζουν και τους υποχρεώνουν να φωνάξουν «Ζήτω η Ελλάδα». Μια εξέγερση που είχε αιματηρό τέλος με τον θάνατο του Χρήστου Κοκιαντώνη από σφαίρα Ιταλών καραμπινιέρων.

Γνωρίζει ακόμη ότι το 1939 οι Ιταλοί έπαυσαν τον εκλεγμένο Δήμαρχο του χωριού τον Μανώλη Μαλανδρή ή Χατζή και τον καταδίκασαν σε δεκάμηνη φυλάκιση γιατί, όπως αναφέρει ο Πρόξενος της Ελλάδος στη Ρόδο με έγγραφο του προς το Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδος “ηρνήθη να υπογράψει τον κατάλογον των ανδρών του χωρίου αυτού των ευρισκομένων εις ηλικίαν να φέρωσιν όπλα”, με σκοπό να τους στρατολογήσουν στον Ιταλικό στρατό.

Στο διάστημα του εγκλεισμού του στις φυλακές υπέστη φοβερά βασανιστήρια τα οποία υπέμεινε αγόγγυστα, προσευχόμενος στον Θεό, και όταν αποφυλακίστηκε ανήγειρε στη κορυφή του Ακραμίτη το ξωκλήσι του Άη Γιάννη.

Έτσι λοιπόν εγκαθίστανται από τον Αύγουστο του 1943 έως τον Οκτώβριο του 1944, τέσσερα κλιμάκια με επικεφαλής κατά σειρά:

Τον Κώστα Κουμιανό ή Ντρη

Τον αδελφό του πρώτου Πανορμίτη Κουμιανο ή Ντρη

Τον Σπύρο Κατέχη και τέλος

Τον Γεώργιο Διαμαντίδη.

Στη σπηλιά, που υπέδειξε η νεαρή τότε μαντρατόρισσα Μαρία Μαλανδρή, στο κακοτράχαλο βουνό του Ακραμίτη, που βρισκόταν δίπλα από στη μάντρα της οικογένειας της στο κάμπο του "Γιαννιού".

Μια σπηλιά “μια αετοφωλιά πάνω σε πανώριους βράχους, απρόσιτους και τρομακτικού”» όπως τη περιγράφει ο Σπύρος Κατέχης, που έμεινε στην Ιστορία σαν το “Λημέρι των κατασκόπων” και που έμελλε να γίνει το σύμβολο της Αντίστασης του δεσμώτη Δωδεκανησιακού Λαού.

Γιατί το Λημέρι με τη φυσική παρουσία εκπροσώπων του Ελληνικού Στρατού συμβολίζει τη παρουσία της μητέρας πατρίδας που νοιάζεται και πονά για τα σκλαβωμένα παιδιά της.

Εδώ αχνοφαίνεται η φλόγα της ελπίδας για τη πολυπόθητη Λευτεριά.

Και ένα ολόκληρο χωριό μαζί με τα γειτονικά Σιάννα αγκαλιάζουν την όλη προσπάθεια.

Ο καθένας, άλλος λιγότερο άλλος περισσότερο συνδράμουν, ο καθένας με το τρόπο του.

Οι πιο τολμηροί και ριψοκίνδυνοι εντάσσονται στο δίκτυο πληροφοριών.

Οι επαγγελματίες οδηγοί βοηθούν για τις μεταφορές υλικού, προσωπικού και πληροφοριών.

Οι αγρότες προμηθεύουν με τρόφιμα τους άνδρες των κλιμακίων.

Αλλά εκείνο που αγγίζει τα όρια του θαύματος είναι ότι όλοι οι κάτοικοι της Μονολίθου άνδρες, γυναίκες και παιδιά, γνώριζαν την ύπαρξη του κατασκοπευτικού κέντρου στη σπηλιά, αλλά το κρατούσαν σαν επτασφράγιστο μυστικό, διατηρώντας αρραγή ενότητα και συλλογικότητα μέχρι τη παράδοση των νησιών στους συμμάχους στις 8 Μαΐου 1945.

Και όχι μόνο το κρατούσαν σαν επτασφράγιστο μυστικό, αλλά και όλοι μαζί παραδειγματικά ενωμένοι, ίδρυσαν ένα τοπικό δίκτυο πληροφοριών.

Ένα δίκτυο που απλώθηκε σε όλο το νησί της Ρόδου και ειδικότερα στα χωριά Σιάννα, Απολακκιά, Γεννάδι, Απόλλωνα, Σορωνή, Αρχάγγελο και βέβαια στη πόλη της Ρόδου.

Δύο όμως πρόσωπα διαδραμάτισαν κομβικό ρόλο.

Το ένα ήταν η τολμηρή τσοπανοπούλα η Μαρία η Μαλανδρή, η οποία δείχνοντας μεγαλείο και θάρρος, μεταβαίνοντας καθημερινά στο μαντρί της, για να νοιαστεί τάχα τα ζώα, έπαιζε κορώνα-γράμματα τη ζωή της.

Κάτω κυριολεκτικά από τη μύτη των καραμπινιέρων και των Γερμανών, μετέφερε τροφοδοσία, εξοπλισμό για τον ασύρματο και κατασκοπευτικές πληροφορίες.

Και το άλλο ήταν ο εφημέριος του χωριού ο Παπα Κλήμης Διακομανώλης.

Ο ποιμήν ο καλός, ο πνευματικός πατέρας που μπήκε αυτόκλητα και δεσμευτικά στο κέντρο του συντονισμού κάθε δραστηριότητας που αφορούσε στη δράση του κλιμακίου των κατασκόπων.

Μέσα στον ιερό τούτο χώρο που βρισκόμαστε σήμερα όρκιζε έναν-έναν τους νέους του χωριού, να κρατήσουν το επτασφράγιστο μυστικό.

Και την ώρα που μοίραζε το αντίδωρο δίδασκε, νουθετούσε και εμψύχωνε το ποίμνι;o του.

Στο σπίτι του κατέφευγαν τα μέλη των κατασκοπευτικών κλιμακίων, κρυφά, στις νυχτερινές εξόδους τους από τη σπηλιά όποτε υπήρχε ανάγκη.

Και παίζοντας κορώνα-γράμματα τη ζωή του, έπαιρνε όλη την ευθύνη πάνω του και έμπαινε μπροστά στις δύσκολες περιστάσεις.

Όμως, όπως σε κάθε αγώνα, έτσι και εδώ δεν έλειψαν οι ανθρώπινες θυσίες. Και θεωρώ χρέος μου ιερό να αναφέρω εκείνους τους πατριώτες αγωνιστές -μέλη του δικτύου-, που θυσίασαν τη ζωή τους για τη δική μας Ελευθερία.

Τον Γιώργο Κωσταρίδη, τον Μιχάλη Βρούχο, τον Νικόλαο Σάββα, τον Γιώργο Κυρμιχάλη, τον Κλεόβουλο Χατζηγεωργίου, τον Στέφανο Γέροντα και τον Γιάννη Δενδρινό.

Όλοι αυτοί οι κόποι, οι μόχθοι, οι αγώνες, οι διωγμοί και οι θυσίες δεν άργησαν να φέρουν καρπούς.

Το βράδυ της Μεγάλης Τρίτης 1ης Μαΐου και ξημέρωμα της Μεγάλης Τετάρτης 2 Μαίου του 1945, η αύρα της λευτεριάς φύσηξε στα ακρογιάλια της Μονολίθου από την Αλυκή μέχρι τη Κεραμενή και από τον Αρμενιστή μέχρι τον Πύργο, όταν έλαβε χώρα η Καταδρομική επιχείρηση του Ιερού Λόχου με τη κωδική ονομασία “Επιχείρηση ΤΕΝΤ” που εξουδετέρωσε και κατέστρεψε ολοσχερώς την επάκτια πυροβολαρχία στο Κυμαράσι και όλα τα φυλάκια των Ιταλογερμανών στο Νότι, στη Βουνάρα, στον Άγιο Φωκά και στις Στελλίες.

Ήταν η κορωνίδα των καταδρομικών επιχειρήσεων του Ιερού Λόχου, που είναι γνωστή σε μας σαν το “Εγχείρημα του Μονολίθου” και η τελευταία επιχείρηση του Β’ παγκοσμίου πολέμου.

Και μια βδομάδα αργότερα Λαμπρή Τρίτη 8 Μαΐου 1945 υπογράφεται στη Σύμη η παράδοση των νησιών στους συμμάχους.

Εκείνες τις μέρες βρίσκεται στη Μονόλιθο κλιμάκιο του Ιερού Λόχου, που αποτελείται από τέσσερεις Ιερολοχίτες με επικεφαλής τον Ρεθυμνιώτη Υπολοχαγό Παντελή Σαββάκη, που είχε σταλεί από τη Σύμη για να κάνει καταγραφή των αποτελεσμάτων της επιχείρησης ΤΕΝΤ.

Και πριν ολοκληρώσει το έργο του ενημερώνεται από τον ασύρματο για το τέλος του πολέμου.

Και το μήνυμα μεταδίδεται αστραπιαία.

Και να πώς περιγράφει ο ίδιος στα απομνημονεύματά του τους πανηγυρισμούς των κατοίκων του Μονολίθου:

“Πήραμε αμέσως δρόμο όλοι μαζί οι Ιερολοχίτες και οι ντόπιοι οδηγοί μας από το Κυμαράσι για τη Μονόλιθο.

Από μακριά ακούγαμε να χτυπούν χαρμόσυνα οι καμπάνες. Στη πλατεία του χωριού μας περίμενε μια θριαμβευτική υποδοχή. Μέσα σε στεντόρειες ζητωκραυγές έξαλλοι οι κάτοικοι μας σήκωσαν στα χέρια και υπερακόντιζαν σε εθνική έπαρση για την ποθητή ένωση των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα.

Την επόμενη μέρα το πρωί βγαίνοντας με τον ιερέα από το σπίτι του, όπου με φιλοξένησε, για να πάμε στην εκκλησία αντίκρισα ένα συγκινητικό θέαμα. Οι κάτοικοι του Μονόλιθου σε ένδειξη ευγνωμοσύνης επειδή ήθελαν να αποδώσουν τιμές σε μένα και στους άνδρες μου, είχαν στρώσει επάνω σε όλο το δρόμο από το σπίτι του ιερέα μέχρι την εκκλησία υφαντές πατανίες.

Μετά τη δοξολογία στην εκκλησία του χωριού μου ζήτησαν να βγάλω λόγο.

Τους μίλησα τότε για τη σημασία αυτής της ημέρας. Τόνισα ότι επρόκειτο για γεγονός βαρυσήμαντο και καθοριστικό για το μέλλον της χώρας και όχι μόνον γι’ αυτήν αλλά και για όλη την ανθρωπότητα.

Ότι αυτή η ημέρα περιείχε ένα βαθύτατο νόημα το οποίο σήμαινε το τέλος της βαρβαρότητας, της βίας, της σκληρότητας και της απανθρωπιάς, το τέλος των δεινών μας και όλης εκείνης της κτηνωδίας και των ωμοτήτων, τις οποίες διέπραξε ο Γερμανικός Στρατός κατοχής σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Σήμαινε το τέλος της πείνας, των βασανιστηρίων και των εκτελέσεων.

Και ακόμα σήμαινε την ένωση των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα!

Τότε όλοι αυτοί οι αγνοί άνθρωποι ξέσπασαν σε ζητωκραυγές και χειροκροτήματα μέσα στην εκκλησία”.

Τελειώνοντας σας καλώ, σήμερα που υπάρχει περισσότερη ανάγκη από ποτέ να είμαστε πρεσβευτές της ειρήνης, να ενώσουμε τις φωνές μας με κείνες των προγόνων μας και να βροντοφωνάξουμε όλοι μαζί:

Όχι στον πόλεμο.

Ναι στην Ειρήνη.»