Γιάννης Σαμαρτζής: Πώς ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή τροφοδοτεί τον πληθωρισμό στη χώρα μας

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Γιάννης Σαμαρτζής

Οικονομολόγος

Ο πόλεμος στον Περσικό Κόλπο αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν την παγκόσμια οικονομία. Οι συγκρούσεις στην περιοχή αυτή οδηγούν συχνά σε αύξηση των τιμών της ενέργειας, ιδιαίτερα του πετρελαίου, γεγονός που προκαλεί πληθωριστικές πιέσεις σε πολλές χώρες. Ως αποτέλεσμα των συγκρούσεων, αυξάνεται το κόστος ζωής, επηρεάζονται οι επιχειρήσεις και μειώνεται η αγοραστική δύναμη των καταναλωτών.

Είναι γεγονός, ότι ο πληθωρισμός αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά και επίκαιρα οικονομικά φαινόμενα της σύγχρονης εποχής, επηρεάζοντας άμεσα τόσο τις εθνικές οικονομίες όσο και την καθημερινή ζωή των πολιτών. Τα τελευταία χρόνια, η συνεχής αύξηση των τιμών έχει προκαλέσει έντονο προβληματισμό σε κυβερνήσεις, οικονομικούς οργανισμούς και κοινωνίες. Η κατάσταση αυτή επιδεινώθηκε ιδιαίτερα, μετά την κρίση που προκάλεσε η πανδημία COVID-19, καθώς και οι τρέχουσες γεωπολιτικές εντάσεις σε περιοχές της Μέσης Ανατολής, που επηρεάζουν σημαντικά την παγκόσμια αγορά ενέργειας.

Η ελληνική οικονομία, η οποία είναι ανοιχτή και εξαρτώμενη από τις εισαγωγές, βρίσκεται τα τελευταία χρόνια αντιμέτωπη με την επίμονη πρόκληση του πληθωρισμού. Αν και οι αρχικές αιτίες του φαινομένου εντοπίζονταν στις διαταραχές της πανδημίας, το σημερινό πληθωριστικό κύμα τροφοδοτείται και συντηρείται σε μεγάλο βαθμό από τη βαθιά γεωπολιτική αστάθεια. Οι συνεχιζόμενες συγκρούσεις και η ευρύτερη κρίση στη Μέση Ανατολή δεν αποτελούν απλώς ειδήσεις από το εξωτερικό, αλλά λειτουργούν ως ένας ισχυρός εξωγενής παράγοντας που μεταφέρει το κόστος της διεθνούς αναταραχής στην ελληνική αγορά, επηρεάζοντας από τους μακροοικονομικούς δείκτες της χώρας μέχρι το καλάθι του νοικοκυριού.

Η πιο άμεση επίπτωση των γεγονότων στη Μέση Ανατολή καταγράφεται στην αγορά ενέργειας. Η νευρικότητα για την παραγωγή και διακίνηση πετρελαίου και φυσικού αερίου προκαλεί αυξήσεις στις διεθνείς τιμές, οι οποίες μεταφράζονται ακαριαία σε υψηλότερο κόστος παραγωγής και λειτουργίας για τις ελληνικές επιχειρήσεις. Παράλληλα, η κρίση στην Ερυθρά Θάλασσα έχει προκαλέσει «έμφραγμα» στο παγκόσμιο εμπόριο, με τις ναυτιλιακές εταιρείες να παρακάμπτουν τη Διώρυγα του Σουέζ για λόγους ασφαλείας. Η αύξηση της διάρκειας των ταξιδιών εκτοξεύει τα μεταφορικά κόστη (ναύλα) και τα ασφάλιστρα, ένα βάρος που μετακυλίεται άμεσα στις τελικές τιμές των εισαγόμενων καταναλωτικών αγαθών στα ελληνικά ράφια.

Το λιμάνι του Πειραιά, το οποίο αποτελεί την κύρια πύλη εισόδου των ασιατικών εμπορευμάτων στην Ευρώπη μέσω του Σουέζ, υφίσταται σημαντική μείωση στον όγκο διακίνησης εμπορευματοκιβωτίων.

Αναφέρω ορισμένες από τις βασικότερες αιτίες και συνέπειες του πληθωρισμού στη χώρα μας, που προκύπτουν από τις γεωπολιτικές εντάσεις στη Μέση Ανατολή.

• Αρχικά, μία από τις βασικότερες επιπτώσεις του πληθωρισμού στη χώρα μας είναι η μείωση της αγοραστικής δύναμης των καταναλωτών. Έτσι, για την αγορά των ίδιων προϊόντων, διαχρονικά, απαιτούνται περισσότερα χρήματα. Επομένως, μπορούμε να πούμε ότι ο πληθωρισμός “αδειάζει” το καλάθι της νοικοκυράς. Όταν οι τιμές αυξάνονται, τα εισοδήματα δεν ακολουθούν πάντα τον ίδιο ρυθμό, με αποτέλεσμα οι πολίτες να μπορούν να αγοράσουν λιγότερα κανονικά αγαθά και υπηρεσίες. (Κανονικά αγαθά είναι τα προϊόντα των οποίων η ζήτηση αυξάνεται όταν αυξάνεται το εισόδημα των καταναλωτών και μειώνεται όταν το εισόδημα μειώνεται. Χαρακτηρίζονται από θετική εισοδηματική ελαστικότητα ζήτησης και περιλαμβάνουν τόσο είδη πρώτης ανάγκης όσο και αγαθά πολυτελείας). Αυτό οδηγεί σε πτώση του βιοτικού επιπέδου, ιδιαίτερα για τα χαμηλότερα και μεσαία κοινωνικά στρώματα, τα οποία δυσκολεύονται να καλύψουν βασικές ανάγκες, όπως η διατροφή, η ενέργεια και η στέγαση. Παράλληλα, δημιουργείται αίσθημα οικονομικής ανασφάλειας, που επηρεάζει την ψυχολογία των καταναλωτών και περιορίζει την κατανάλωση.
• Ο πόλεμος και η ένταση στον Περσικό Κόλπο έχει άμεση και πολύ ισχυρή επίδραση στο κόστος μεταφορών, κυρίως λόγω της σημασίας της περιοχής για το παγκόσμιο εμπόριο και το πετρέλαιο. Το αυξημένο μεταφορικό κόστος μεταφέρεται στους καταναλωτές, δεδομένου ότι αυξάνονται τα τροφιμα, τα καύσιμα, τα ηλεκτρονικά και οι πρώτες ύλες, που τελικά κάνουν τα πάντα πιο ακριβά παγκοσμίως. Ο συνδυασμός του αυξημένου ενεργειακού και μεταφορικού κόστους συντηρεί τον λεγόμενο "πληθωρισμό της απληστίας" αλλά και τον δομικό πληθωρισμό, (ο δομικός πληθωρισμός είναι ο δείκτης τιμών που εξαιρεί τα ευμετάβλητα αγαθά και, συγκεκριμένα, την ενέργεια (καύσιμα, ρεύμα) και τα μη επεξεργασμένα τρόφιμα). Οι Έλληνες καταναλωτές βλέπουν την αγοραστική τους δύναμη να συρρικνώνεται ραγδαία, καθώς οι μισθοί δεν ακολουθούν τον ίδιο ρυθμό αύξησης με το κόστος διαβίωσης. Το αποτέλεσμα είναι η μείωση της κατανάλωσης σε μη βασικά αγαθά, γεγονός που με τη σειρά του επηρεάζει τον τζίρο των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και φρενάρει την εσωτερική ανάπτυξη.
• Οι χώρες που εξαρτώνται από τον τουρισμό κοντά σε ζώνες έντασης (π.χ. Ισραήλ, Ιορδανία, Λίβανος, Αίγυπτος) βλέπουν μείωση επισκεπτών, απώλεια εσόδων και πλήγμα στις τοπικές οικονομίες. Ωστόσο, ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή αφενός, δημιουργεί αρνητικές επιπτώσεις στον τουρισμό, κυρίως, σε χώρες κοντά στις ζώνες έντασης, αλλά, αφετέρου, μπορεί να ευνοήσει άλλες απομακρυσμένες περιοχές. Η συνολική επίδραση εξαρτάται από τη διάρκεια και την ένταση της σύγκρουσης. Παράλληλα, αν και ο ελληνικός τουρισμός έχει δείξει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα, το αυξημένο κόστος των αεροπορικών εισιτηρίων (λόγω ακριβότερων καυσίμων και ασφαλίστρων), και η γενικότερη μείωση του εισοδήματος των Ευρωπαίων πολιτών από τον πληθωρισμό, αποτελούν διαρκείς προκλήσεις για τη "βαριά βιομηχανία" της χώρας μας.
• Επιπλέον, ο πληθωρισμός επηρεάζει σημαντικά και τις επιχειρήσεις. Η αύξηση του κόστους παραγωγής, λόγω της ανόδου των τιμών των πρώτων υλών, της ενέργειας και των μεταφορών, οδηγεί πολλές επιχειρήσεις, είτε σε αύξηση των τιμών των προϊόντων τους είτε σε μείωση της παραγωγής. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι μικρότερες επιχειρήσεις αδυνατούν να ανταπεξέλθουν, γεγονός που μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε κλείσιμο επιχειρήσεων και, επομένως, σε αύξηση της ανεργίας. Ταυτόχρονα, η αβεβαιότητα που προκαλεί ο πληθωρισμός αποθαρρύνει τις επενδύσεις και περιορίζει την επιχειρηματική δραστηριότητα.
• Για να τιθασεύσει αυτόν τον πληθωρισμό, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) αναγκάζεται να διατηρήσει τα επιτόκια σε υψηλά επίπεδα. Αυτό αυξάνει το κόστος δανεισμού για το ελληνικό κράτος και τις επιχειρήσεις, δυσχεραίνοντας τις επενδύσεις, ενώ παράλληλα, επέρχεται δυσβάσταχτο βάρος στα νοικοκυριά, με τις επιπλέον δαπάνες για την πληρωμή τόκων.
• Ο πληθωρισμός επηρεάζει και τις αποταμιεύσεις, καθώς η αξία του χρήματος μειώνεται με την πάροδο του χρόνου. Σε διεθνές επίπεδο, μπορεί να προκαλέσει αστάθεια στις αγορές και να επηρεάσει την χρηματοοικονομική συνεργασία μεταξύ των χωρών.
• Η διεθνής συγκυρία αποτυπώνεται ανάγλυφα στο Ισοζύγιο Πληρωμών της Ελλάδας. Καθώς η χώρα εξαρτάται από εισαγωγές καυσίμων και βιομηχανικών αγαθών, η αύξηση των τιμών οδηγεί στο λεγόμενο «εισαγόμενο πληθωρισμό». Απαιτείται, πλέον μεγαλύτερη εκροή εθνικού πλούτου για να καλυφθούν οι ίδιες ανάγκες, γεγονός που διευρύνει το έλλειμμα στο Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών. Αντίστοιχα, οι ελληνικές εξαγωγικές επιχειρήσεις βλέπουν το κόστος παραγωγής τους να αυξάνεται από την υφιστάμενη προστιθέμενη αξία, χάνοντας έδαφος στην ανταγωνιστικότητά τους στις διεθνείς αγορές.
• Στο μικροοικονομικό επίπεδο, οι συνέπειες είναι επώδυνες. Ο πληθωρισμός λειτουργεί πρακτικά σαν ένας «αόρατος φόρος» στα εισοδήματα των πολιτών. Παρά τις όποιες αυξήσεις στους ονομαστικούς μισθούς, οι πραγματικοί μισθοί, δηλαδή η αγοραστική τους δύναμη, συμπιέζονται ραγδαία. Το φαινόμενο επιδεινώνεται από τον λεγόμενο, όπως προαναφέραμε, «πληθωρισμό της απληστίας», όπου ορισμένες εταιρείες εκμεταλλεύονται την κρίση για να αυξήσουν τα περιθώρια κέρδους τους δυσανάλογα.

Δεδομένου ότι το υψηλότερο κόστος αφορά κυρίως την ενέργεια, τα τρόφιμα και τη στέγαση, το βάρος πέφτει ασύμμετρα στα χαμηλότερα και μεσαία εισοδήματα, τα οποία δαπανούν το μεγαλύτερο μέρος του προϋπολογισμού τους σε αυτές τις ανελαστικές ανάγκες, επιβραδύνοντας τελικά την εσωτερική κατανάλωση. (Οι ανελαστικές ανάγκες είναι οι απολύτως απαραίτητες δαπάνες διαβίωσης που δεν μπορούν να περικοπούν ή να αναβληθούν, ακόμη και αν αυξηθούν οι τιμές ή μειωθεί το εισόδημα. Περιλαμβάνουν βασικά αγαθά όπως τρόφιμα, στέγαση, ενέργεια (ρεύμα/θέρμανση), ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και ασφαλιστικές εισφορές).

• Γενικά, οι τρέχουσες διεθνείς εξελίξεις επηρεάζουν σημαντικά την πορεία του πληθωρισμού. Δεδομένου ότι η ενέργεια αποτελεί θεμελιώδη και στρατηγικό παράγοντα για την παγκόσμια και την εθνική οικονομία, λειτουργώντας ως ο «κινητήριος μοχλός» της παραγωγής και της ανάπτυξης, η αύξηση των τιμών της μεταφέρεται σχεδόν σε όλους τους τομείς της οικονομίας. Έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος αυξήσεων που ενισχύει περαιτέρω τον πληθωρισμό.

Συμπερασματικά, τα γεγονότα στη Μέση Ανατολή δεν αποτελούν απλώς μια γεωπολιτική κρίση, αλλά έναν καθοριστικό παράγοντα που συντηρεί τις πληθωριστικές πιέσεις στην Ελλάδα. Μέσω του καναλιού της ενέργειας και της εφοδιαστικής αλυσίδας, η διεθνής αυτή αστάθεια μεταφράζεται σε ακρίβεια στο σούπερ μάρκετ, σε υψηλότερους λογαριασμούς κοινής ωφέλειας και σε αυξημένο κόστος δανεισμού.

Για μια οικονομία όπως η ελληνική, που πασχίζει να διατηρήσει ισχυρούς ρυθμούς ανάπτυξης και μείωσης του δημοσίου χρέους, η θωράκιση απέναντι σε αυτές τις εξωγενείς κρίσεις - μέσω της ενεργειακής αυτονομίας και της ενίσχυσης της εγχώριας παραγωγής - καθίσταται πλέον ζήτημα εθνικής επιβίωσης και όχι απλώς οικονομικής πολιτικής.