Ηλίας Καραβόλιας: Περιφέρειες ΕΕ: Ένα ξεχασμένο αλλά επίκαιρο σημαίνον

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Ηλίας Καραβόλιας

«Ποιον θα πρέπει να καλώ όταν θέλω να μιλήσω με την Ευρώπη;»
(Henry Kissinger)

Αλήθεια: πώς ακριβώς δομείται ιεραρχικά η Ευρώπη των πολιτών, των κρατών και των περιφερειών;

Ποια διπλωματική ισχύς παράγεται από τη συνεκτική δομή και τον ρόλο των θεσμών πέρα από το όποιο κέντρο αποφάσεων στις Βρυξέλλες ή στις πρωτεύουσες των ισχυρών κρατών; Και ποια ήταν τελικά εκείνη η ΕΕ που παρέστη στο Οβάλ γραφείο του Τραμπ;

Πόσο κοινωνικό, περιφερειακό και αντιπροσωπευτικό φορτίο των πολιτών της κουβαλούσε στην Ουάσιγκτον;

Επειδή η ΕΕ βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή της ιστορικής της διαδρομής, χρειαζόμαστε την εναλλακτική οπτική: αυτή που δεν επηρεάζεται από τα γεγονότα. Δηλαδή, μια κάπως ανατρεπτική εκδοχή για τη σύσταση, δομή και λειτουργία των ενωσιακών θεσμών.

Αυτό προσπαθεί να κάνει – μάλλον επιτυχώς – η δρ. Ελευθερία Φτακλάκη, Πολιτικός Επιστήμων και Διεθνολόγος, στο πρόσφατο βιβλίο της, μια αξιόλογη διατριβή με θέμα «Η Διπλωματία των Ενωσιακών Περιφερειών – Μια ανατρεπτική ανάγνωση του ρόλου των περιφερειών στις διδασκαλίες της Ευρωπαϊκής Ενοποίησης» (εκδ. «Παπαζήση» 2025).

Κρατήστε την έννοια «διδασκαλίες» σε μια εποχή με πολύπλοκες γεωπολιτικές προκλήσεις που το ακαδημαϊκό υποχωρεί μπροστά στο πραγματικό.

Και το λέω διότι αυτό φρονώ ταπεινά ότι κάνει το βιβλίο. Αν δεν κατανοήσουμε το πώς «αφομοιώνουμε» την Ένωση ως θεσμικό οικοδόμημα, δεν θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε γιατί δεν είναι αποτελεσματική σε πολλά – δυστυχώς – κρίσιμα διεθνή ζητήματα.

Η συγγραφέας προσπαθεί ουσιαστικά να «βάλει τάξη» στο δομικό χάος: να μας εξηγήσει τον Λεβιάθαν και κυρίως τον «νέο ρόλο των νέων δρώντων», όπως γράφει χαρακτηριστικά (οι ενωσιακές περιφέρειες π.χ.).

Ο αναγνώστης κατανοεί με το βιβλίο αυτό τη σύσταση και την κρυμμένη ισχύ της Ευρώπης ανάστροφα: από κάτω προς τα πάνω. Δηλαδή, από τις περιφέρειες της ηπείρου προς τις Βρυξέλλες και την Κομισιόν.

Θεωρητικά, η δρ. Φτακλάκη στηρίζεται στην έννοια των πυλώνων που χαρακτηρίζει (ορθώς) το περιφερειακό οικοδόμημα και εμφανώς το διαχωρίζει από το θεσμικό σχήμα της μεγάλης υπερδομής στην ΕΕ.

Οι περιφέρειες αναλύονται ως «στοιχεία πολυεπίπεδης διακυβέρνησης» και ως απαραίτητοι μηχανισμοί «διάχυσης και αποκέντρωσης» αποφάσεων, κανονιστικών διατάξεων και φυσικά αποτελεσματικότητας.

Και το βιβλίο προσπαθεί να πραγματευτεί την διπλωματική ένταση της ισχύος των περιφερειών.

Στη σημερινή απαιτητική και δύσκολη εποχή για την Ευρώπη, το σύγγραμμα αυτό έρχεται να μας θυμίσει την εναλλακτική οπτική που αμελούμε ως κοινωνίες – ηγεσίες – φορείς: αυτή της ξεχασμένης από τα γεγονότα «δημοκρατικής νομιμοποίησης».

Σε μερικά κεφάλαια του βιβλίου, ο αναγνώστης θα νιώσει ίσως ότι πρέπει να κατανοήσει το μείζον: γιατί οι Ευρωπαίοι πολίτες δεν γνωρίζουν ουσιαστικά το βάθος και τα θεμέλια της δομικής συνοχής της ΕΕ.

Υπάρχουν στοιχεία που στο βιβλίο πριμοδοτούν και ενθαρρύνουν την περαιτέρω μελέτη περί αποτελεσματικότητας της ευρωπαϊκής διακυβέρνησης.

Και η Φτακλάκη επαναφέρει φυσικά το ξεχασμένο σημαίνον: την «διπλωματία των ενωσιακών περιφερειών».

Η αλήθεια είναι ότι ξεχάσαμε τη βάση της ευρωπαϊκής συνοχής και απωθήσαμε έτσι τη μεγάλη εικόνα της ΕΕ: τις ενωσιακές περιφέρειες και τον ιστορικό και θεσμικό τους ρόλο στην ενδυνάμωση πολλών μηχανισμών λειτουργίας και αποδοτικότητας του ευρωπαϊκού οικοδομήματος.

Με πείσμα και εμπεριστατωμένη επιχειρηματολογία (πολλές οι βιβλιογραφικές αναφορές της διατριβής), η συγγραφέας στηρίζει μια άποψη αρκετά ανατρεπτική: πως οι περιφέρειες μπορούν να γίνουν διπλωματικοί παράγοντες «ήπιας ισχύος», ώστε να σταθούν στο παγκόσμιο παίγνιο με Αμερική και Ασία.

Δεν είναι φυσικά η πρώτη φορά στη βιβλιογραφία περί ΕΕ που αναδεικνύεται ο ρόλος των εθνικών περιφερειών ως «ευρωπαϊκές».

Αλλά εξ όσων γνωρίζω, είναι η πρώτη φορά που αυτές αναλύονται και επεξηγούνται ως ένας καταλυτικός παράγοντας στη σύγχρονη πολιτική σκηνή της ευρωπαϊκής πραγματικότητας.

Δεν πρόκειται φυσικά για «εύκολο» βιβλίο, αλλά σίγουρα είναι βαθιά διαφωτιστικό όσον αφορά την «υπόγεια και αόρατη διάχυση» ισχύος που χαρακτηρίζει τον μεταβαλλόμενο ρόλο των περιφερειών στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα.

Χρησιμοποιείται συχνά από τη Φτακλάκη η λέξη-κλειδί: «συνδιαμόρφωση», όσον αφορά το παρόν και το μέλλον των εθνικών και ευρωπαϊκών πολιτικών.

Δεν αποφεύγει δε καθόλου η συγγραφέας ως διεθνολόγος να πάρει θέση για την προοπτική και το μέλλον του ευρωπαϊκού οικοδομήματος (το κάνει στον επίλογο).

Αλλά πρώτα επιμένει πειστικά να τονίζει ότι μόνο με ανάλυση του δομικού βάθους της Ένωσης μπορεί να αναδειχθεί μια νέα προοπτική στις διεθνείς σχέσεις της.

Πρόκειται για βιβλίο που σίγουρα εμπλουτίζει τη βιβλιοθήκη των ευρωπαϊστών και των μελετητών (ακαδημαϊκών και μη) της θεσμικής συνοχής της ΕΕ.

Με εμπεριστατωμένη έρευνα και ανάλυση, ουσιαστικά αναδεικνύει τον ρόλο της δημοκρατικής κοινωνικής νομιμοποίησης των ενωσιακών περιφερειών.

Δηλαδή, για να το πω απλά, τον ρόλο των Ευρωπαίων πολιτών και των ανά περιφέρεια πολιτικών ηγεσιών και αντιπροσώπων τους στο σύνθετο μοντέλο της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης.

Έχουμε ανάγκη σήμερα να μάθουμε τις κρυμμένες υπεραξίες του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Έχουμε ανάγκη να γνωρίζουμε ότι πίσω από κάθε κυβερνητική ηγεσία υπάρχει μια ολόκληρη αντιπροσωπευτική δύναμη και ισχύς των Ευρωπαίων πολιτών.

Μόνο έτσι θα αναδειχθεί η Ευρώπη των λαών και η ενεργή συμβολή τους στην επίλυση σύγχρονων προκλήσεων.

Και αυτό κάνει η συγγραφέας με σοβαρή προσπάθεια για ακριβή αποτύπωση των κρυμμένων δυναμικών και των συνεκτικών σχέσεων που δομούν το ευρωπαϊκό σχήμα…