Θάνος Ζέλκας: Όταν η τιμωρία υποκαθιστά το δίκαιο

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Θάνος Ζέλκας

Η αυτοδικία, όσο κι αν εμφανίζεται ενίοτε ως αυθόρμητη απάντηση σε μια αίσθηση ηθικής προσβολής ή αδικίας, δεν συνιστά απαραίτητα πράξη αποκατάστασης του δικαίου.

Αντιθέτως, αποτελεί το σύμπτωμα μιας κοινωνίας που δυσπιστεί απέναντι στους θεσμούς και τελικά καταφεύγει στο υποκειμενικό ένστικτο της ανταπόδοσης, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις συνέπειες.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αυτοδικία καθίσταται όχι μόνο κοινωνικά επιζήμια, αλλά και πολιτικά επικίνδυνη. Λειτουργεί ως υποκατάστατο της δικαιοσύνης, εκεί δηλαδή όπου η νομιμότητα υποχωρεί μπροστά στη δύναμη.

Η ουσία του προβλήματος έγκειται στο γεγονός ότι η αυτοδικία δεν είναι εξ ορισμού ισότιμη δυνατότητα. Δεν απευθύνεται σε όλους με τον ίδιο τρόπο. Είναι προνόμιο των ισχυρών. Εκείνων που διαθέτουν πρόσβαση στην εξουσία ή σε άλλα ισχυρά μέσα επιρροής.

Η επίκληση της αυθόρμητης αντίδρασης που τη συνοδεύει στην ουσία αποκρύπτει μια θεμελιώδη αλήθεια. Η οποιαδήποτε μορφή βίας ευνοεί εκείνους που ήδη κατέχουν τα εργαλεία της επιβολής. Η αυτοδικία ενσαρκώνει, στην πράξη, τη νομιμοποίηση του ισχυρότερου και όχι την αποκατάσταση της ισότητας.

Αντίθετα, η θεσμική δικαιοσύνη, με όλα της τα ελλείμματα, τις καθυστερήσεις και τις ατέλειες, παραμένει το μοναδικό πεδίο όπου ο αδύναμος μπορεί να σταθεί απέναντι στον ισχυρό με ίσους όρους.

Εκεί όπου η αξίωση για το δίκαιο δεν εξαρτάται από την ισχύ του αιτούντος, αλλά από την ορθότητα των επιχειρημάτων του. Η διαδικασία μπορεί να αποδεικνύεται ατελής, αλλά η ύπαρξή της είναι ο θεμελιώδης λίθος κάθε έννοιας κοινωνικής ισότητας.

Η τραγωδία της Αντιγόνης του Σοφοκλή φωτίζει με διαχρονική ένταση αυτή τη διαμάχη ανάμεσα στο δίκαιο της εξουσίας και στο δίκαιο της προσωπικής ηθικής. Η Αντιγόνη δρα έχοντας πλήρη συνείδηση της παρανομίας που διαπράττει, επικαλούμενη τους άγραφους ηθικούς νόμους.

Η πράξη της δεν αποσκοπεί στην υπονόμευση της τάξης, αλλά στην υπεράσπιση μιας βαθύτερης δικαιοσύνης, που πηγάζει από κοινωνικές και θρησκευτικές πεποιθήσεις. Παρόλ’ αυτά, ο Σοφοκλής δεν της προσφέρει την ηθική επιβράβευση την οποία επιζητά.

Την καταδικάζει σε θάνατο. Διότι, ακόμη και όταν η πρόθεση είναι υψηλή σύμφωνα με τα ιδανικά της, η σύγκρουση με τον θεσμικό νόμο δεν παράγει τη λύση, αλλά την τραγικότητα.

Ο παραλληλισμός μόνο τυχαίος δεν είναι. Η αυτοδικία, ακόμη και όταν γεννιέται από μια βαθύτερη αίσθηση ηθικής αναγκαιότητας, στερείται του πλαισίου που επιτρέπει στην πράξη να υπερβεί τον ατομισμό και να αγγίξει την καθολικότητα. Εκεί όπου η συνείδηση υποκαθιστά τους θεσμούς, το αποτέλεσμα δεν είναι ποτέ η δικαιοσύνη, αλλά η αυθαιρεσία.

Όσο περισσότερο εξοικειώνεται η κοινωνία στην ιδέα της αυτοδικίας, τόσο περισσότερο απομακρύνεται από τη συλλογική της ευθύνη να διασφαλίσει δίκαιες διαδικασίες για όλους. Και όσο περισσότερο επιβραβεύεται η αυθόρμητη τιμωρία, τόσο περισσότερο διαβρώνεται το κύρος της έννομης τάξης.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην επικρατεί τελικά το δίκαιο αλλά η ισχύς, κάτι που υπήρχε πριν την οργάνωση των κοινωνιών, κυρίως στην εποχή όπου οι άνθρωποι ήταν οργανωμένοι σε φυλές.

Κάποιες φορές θεωρούμε ότι εφόσον η θεσμική δικαιοσύνη δεν εναρμονίστηκε με την ευρύτερη κοινωνική απαίτηση, ο μόνος τρόπος για να ικανοποιηθεί το λαϊκό αίσθημα είναι η αυτοδικία.

Αυτό όμως κρίνεται ιδιαίτερα επικίνδυνο αν εφαρμοστεί σε όλη τη διαστρωμάτωση της κοινωνίας. Δικαιοσύνη και κράτος δικαίου είναι έννοιες αναπόσπαστες, ακόμα κι όταν οι αποφάσεις της έρχονται σε ρήξη με το κοινό περί δικαίου αίσθημα. Αν πραγματικά επιζητούμε κοινωνία ίσων ευκαιριών, οφείλουμε εμείς οι ίδιοι να αποτρέπουμε κάθε έννοια αυτοδικίας.

Η απονομή της δικαιοσύνης δεν μπορεί να είναι προνόμιο των λίγων και των ισχυρών. Δεν μπορεί να είναι πράξη ισχύος. Οφείλει πρωτίστως να είναι πράξη ισότητας και αυτό είναι κάτι χρειάζεται να το διαφυλάξουμε ως κόρη οφθαλμού.