Γ. Σπιλάνης: Υπερτουρισμός, Φέρουσα Ικανότητα και οι αρνητές της επιστήμης και της πραγματικότητας

Rodiaki NewsRoom

Γράφει o
Γιάννης Σπιλάνης*

Υπερτουρισμός είναι η αντίληψη που δημιουργείται στους κατοίκους ότι ο τουρισμός επηρεάζει αρνητικά τη ποιότητα της ζωής τους είτε από την «τουριστικοποίησή» της, δηλαδή την αλλαγή των χρήσεων σε καταστήματα και κατοικίες που δεν ικανοποιούν πλέον τις ανάγκες τους αλλά τις ανάγκες των επισκεπτών, είτε από τον υπερβολικό συνωστισμό που υποβαθμίζει τη καθημερινότητά τους, με διάφορους τρόπους (θόρυβο, κυκλοφοριακό, κατάληψη δημόσιων χώρων, υπερφόρτωση υπηρεσιών κ.λπ). είτε και τα δύο.

Υπερτουρισμό μπορεί να αισθάνονται και οι επισκέπτες και αναφέρεται στην υποβάθμιση της εμπειρίας που προκύπτει είτε από τον πολύ συνωστισμό, είτε από την αλλοίωση του προορισμού που έχει χάσει τα χαρακτηριστικά με τα οποία τον γνώρισαν ή για τα οποία είχε γίνει γνωστός.

Ο υπερτουρισμός μετριέται είτε μέσα από τη παρατήρηση των γεγονότων, δηλαδή των αντιδράσεων κατοίκων ή επισκεπτών, είτε μέσα από στοχευμένες έρευνες για αποτύπωση της ικανοποίησής τους, όπως η πρόσφατη έρευνα του ETERON.

Οι «αρνητές» του υπερτουρισμού, τουλάχιστον στην Ελλάδα, υποστηρίζουν ότι το φαινόμενο αυτό συμβαίνει για σύντομο χρονικό διάστημα, στην κορύφωση της τουριστικής περιόδου, που κυμαίνεται από ένα μέχρι τρεις-τέσσερις μήνες και ότι την υπόλοιπη περίοδο οι προορισμοί είναι «άδειοι», δεν υπάρχει ζωή. Δηλαδή, βγάζουν έναν μέσο όρο μεταξύ υψηλής και χαμηλής πίεσης, μεταξύ του «είναι αδύνατη η ζωή» και «δεν υπάρχει ζωή», λέγοντας ότι όλα έχουν καλά.

Είναι μια ιδιαίτερη «γνωμάτευση» που τους επιτρέπει να ισχυριστούν ότι οι προορισμοί μπορούν να αντέξουν ακόμη μεγαλύτερη πίεση που φέρνει η δημιουργία και νέων κλινών (επαγγελματικών και ιδιωτικών) και επομένως, προτείνουν μέσω των χωροταξικών σχεδίων συνέχιση της δόμησης, ακόμη και σε περιοχές που έχουν χαρακτηριστεί ως «κορεσμένες».

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το 2018, ενέκρινε έκθεση που συνέταξε μια μεγάλη ομάδα επιστημόνων με αντικείμενο τον υπερτουρισμό στην Ευρώπη. Η έκθεση είχε αναφορές και στην Ελλάδα και ειδικά στα νησιά. Όπως συμβαίνει συχνά… τα ευρωπαϊκά νέα δεν έφτασαν στη χώρα μας, που μέσα στην οικονομική κρίση έβλεπε την αύξηση των τουριστικών μεγεθών ως μοναδική πηγή εσόδων στη χώρα ως εξαγωγική δραστηριότητα που είναι και θέσεις απασχόλησης, όταν όλοι οι άλλοι τομείς ήταν καθηλωμένοι.

Η πανδημία που ακολούθησε, συνέβαλε όχι απλά να ξεχαστεί αυτή η κατάσταση, αφού ο υποτουρισμός που ακολούθησε δημιούργησε μεγάλα οικονομικά προβλήματα σε επιχειρήσεις και εργαζόμενους του κλάδου που στηρίχθηκαν με κρατικές επιδοτήσεις.

Η γρήγορη ανάκαμψη του κλάδου, τουλάχιστον στην Ευρώπη, επανέφερε το θέμα στο προσκήνιο με διαμαρτυρίες των κατοίκων για υποβάθμιση της ποιότητας ζωής τους. Βενετία, Άμστερνταμ, Βαρκελώνη, Κανάρια, Μαγιόρκα, Πάρος, Νάξος, Ρόδος, Χαλκιδική.

Στην Ελλάδα, η διαμαρτυρία αυτή εκφράστηκε μέσα από το «κίνημα των παραλιών» που αποτύπωνε την αγανάκτηση των κατοίκων για τον αποκλεισμό τους από το δημόσιο αγαθό, που είναι η παραλία.

Ανάλογη δυσφορία εξέφρασαν και οι κάτοικοι των Ιονίων, προφορικά και γραπτά, για την «αδυναμία» τους να ζήσουν το καλοκαίρι λόγω συνωστισμού στους δρόμους και στις παραλίες σε έρευνα του Πανεπιστημίου Αιγαίου αλλά και της ALCO, που υλοποίησε η περιφέρεια Ιονίων. Τέλος, η καθήλωση των εσόδων σε σχέση με την αύξηση των επισκεπτών καταγράφει τη «δυσαρέσκεια» των επισκεπτών.

Η Φέρουσα Ικανότητα δεν αφορά στον τουρισμό, αλλά στον προορισμό και στο κατά πόσο αυτός μπορεί να αντέξει από το αποτύπωμα που αφήνουν όλες οι δραστηριότητες που υπάρχουν, μαζί με τον τουρισμό.

Η Φέρουσα Ικανότητα, έννοια που δημιουργήθηκε από τους βιολόγους για να υπολογίσει το πόσο αντέχει το περιβάλλον ενός τόπου στο να υποστηρίξει την ύπαρξη αγροτικών δραστηριοτήτων (πχ. πόσα ζώα μπορεί να θρέψει ένας τόπος), επεκτάθηκε σε όλες τις πτυχές της ζωής ενός τόπου, όπως οικονομία, κοινωνία, υποδομές. Αυτό που ενδιαφέρει είναι αν στον τόπο δημιουργούνται ή υποσκάπτονται οι προϋποθέσεις για να υπάρχει ανθρώπινη και περιβαλλοντική ευημερία τώρα και στο μέλλον.

Κατά συνέπεια, πρέπει μετρηθεί η κατάσταση της δομής και της δυναμικής του ανθρώπινου, του παραγωγικού (συμπεριλαμβανόμενων και των υποδομών) και του φυσικού κεφαλαίου και στην περίπτωσή μας, το πώς ο τουρισμός επηρεάζει αυτό το απόθεμα.

Επομένως, χρειάζεται να δημιουργηθεί ένα σύστημα δεικτών που να καταγράφουν και να παρακολουθούν τόσο το απόθεμα των κεφαλαίων, όσο και τους παράγοντες που το επηρεάζουν. Σε ό,τι αφορά στον τουρισμό, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τουρισμού έχει επεξεργαστεί ένα μεθοδολογικό πλαίσιο και μια σειρά δεικτών προς την κατεύθυνση αυτή.

Οι «αρνητές» της έννοιας της Φέρουσας Ικανότητας, προσομοιάζουν με τους αρνητές της κλιματικής αλλαγής, που δεν θέλουν να παραδεχτούν ότι η ανθρώπινη δραστηριότητα (παραγωγή και κατανάλωση) με την ένταση που γίνεται, έχει ξεπεράσει τα περισσότερα από τα εννέα πλανητικά όρια που καθόρισαν επιστήμονες και αποδέχτηκε η μεγάλη πλειοψηφία των χωρών του κόσμου. Ούτε ενδιαφέρονται για το αν θα επιτευχθούν οι Παγκόσμιοι Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs’) που έχουν τεθεί για το 2030 από τα Ηνωμένα Έθνη και αφορούν πέρα από το περιβάλλον, την κοινωνία και την οικονομία.

Το ερώτημα είναι το πώς μπορούμε να κινηθούμε, αν έχουμε διαπιστώσει το πρόβλημα, ενώ οι «αρνητές» κινούνται στη λογική «business as usual» ή «πάμε και όπου βγει» όπως φαίνεται και στο σχέδιο του Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου του Τουρισμού, που βρίσκεται σε επεξεργασία;

Γκολφ και πισίνες στις άνυδρες περιοχές, χιονοδρομικά χωρίς χειμώνα, πολυτελείς και εκτός κλίμακας κατασκευές, κατασκευές «πάνω στο κύμα» και πάνω σε περιοχές πλούσιας βιοποικιλότητας, ρυπογόνα κρουαζιερόπλοια-πολιτείες, ταξίδια αναψυχής αστραπή (“fast tourism”), δημιουργία οικονομιών και κοινωνιών που εξαρτώνται από την πρόοδο, είναι μερικές από οδηγούν αναπότρεπτα στην ταχύτατη μείωση της ανθεκτικότητας των προορισμών και του πλανήτη.

Δύο είναι τα εναλλακτικά σενάρια για τον τουρισμό:
• το ένα, το ελάχιστο αποδεκτό, είναι η εφαρμογή δράσεων για τη διαχείριση του προβλήματος με αλλαγές, μικρές και μεγάλες, που να περιορίσουν το μέγεθος του αποτυπώματος της κάθε τουριστικής διανυκτέρευσης σε ό,τι αφορά στην κατανάλωση ενέργειας, την κατανάλωση νερού, την παραγωγή αποβλήτων, την κατανάλωση εδάφους και βιοποικιλότητας, χερσαίας και θαλάσσιας.

• το δεύτερο είναι η εφαρμογή πολιτικών που θα μεταβάλουν το τουριστικό προϊόν, ανατρέποντας το σημερινό μοντέλο παραγωγής και κατανάλωσης, θεωρώντας ότι δεν υπάρχει πλέον περιθώριο για «πολυτέλεια» που εξαντλεί τους πόρους, επιβάλλοντας έναν «αργό και λιτό τουρισμό» βάζοντας όριο στην κατανάλωση φυσικού κεφαλαίου. Παράλληλα, θα αναδεικνύουν τους τοπικούς φυσικούς, πολιτιστικούς και παραγωγικούς πόρους, με χρήση «πράσινων» υποδομών και στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των κατοίκων.

* Ο Γιάννης Σπιλάνης είναι Καθηγητής Τμ. Περιβάλλοντος – Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Διευθυντής Εργαστηρίου Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης (https://llid.aegean.gr/), Διευθυντής Παρατηρητηρίου Βιώσιμης Ανάπτυξης Αιγαίου (https://tourismobservatory-n.ba.aegean.gr/)