Ηλίας Καραβόλιας: Χρέος και σύγχρονες τεχνολογίες εξουσίας

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Ηλίας Καραβόλιας

Το άτομο αντιμετωπίζεται πλέον ως μέρος ενός χαώδους εξουσιαστικού πλέγματος, ενός καθεστώτος διακυβερνησιμότητας που απλώνεται σε κάθε σημείο της ύπαρξής του.

Υποκείμενο του νόμου και της αρχής αναφέρει και αναφέρεται στην ψυχική ζωή της εξουσίας.

Ρωτάει η J. Butler : «Τι επιθυμεί λοιπόν κάποιος μέσω της καθυπόταξης; Είναι απλώς αγάπη για τα δεσμά ή ένα πιο πολύπλοκο σενάριο ;»

Εδώ πρέπει να θυμηθούμε τον Σπινόζα που έλεγε ότι «η επιθυμία είναι πάντοτε η επιθυμία κάποιου να εμμείνει στο είναι του».

Οι νέες τεχνολογίες εξουσίας ξεπερνούν την ανθρώπινη φαντασία: ο άνθρωπος δεν θα μπορούσε ποτέ να σκεφτεί πώς η τεχνική και η κυβερνητική θα ρύθμιζαν τόσο πολύ την ζωή του, τον ψυχισμό του, τα κίνητρα και τη συμπεριφορά του.

Οι τεχνικές υποκειμενοποίησης σήμερα, η μέριμνα και η τεχνολογία του εαυτού δηλαδή, δεν μπορούν να διαχωριστούν από τις τεχνολογίες εξουσίας. Η αρχιτεκτονική της βιοεξουσίας που παρουσίασε ο Foucault στα γνωστά έργα του δεν αφήνει πολλά περιθώρια για να διαφωνήσουμε: το σύγχρονο υποκείμενο, στην εποχή της μόνιμης υπερδικτύωσης και του παγκόσμιου ψηφιακού νου, είναι αντικείμενο διακυβέρνησης, ελέγχου, εποπτείας, ρύθμισης.

Η αλήθεια είναι ότι ο άκρατος δικαιωματισμός παράγει ανασφάλεια: όσο περισσότερα δικαιώματα έχουμε τόσο πιο ανελεύθεροι αισθανόμαστε τελικά, αφού ο εαυτός είναι ευάλωτος και εκτεθειμένος σε συνεχή νευροερεθίσματα.

Η διανοητικοποίηση της ανθρώπινης δραστηριότητας καθιστά τις διαδικασίες της σύγχρονης υποκειμενικοποίησης όλο και περισσότερο εξαρτώμενες από τις ψηφιακές τεχνολογίες.

Οι υπερταχύτητες του διαδικτύου προκαλούν βραχυκύκλωμα του χρόνου προσοχής και συγκέντρωσης του ατόμου.

Το σύγχρονο προλεταριάτο της γνώσης (cognitariato) είναι εκτεθειμένο στον κυβερνοχώρο που καθηλώνει τον οργανικό χρόνο της προσοχής, της μνήμης, της φαντασίας.

Όλα γίνονται ταχύτατα, αστραπιαία. Όποιος δεν μπορεί να ακολουθήσει τους τεχνολογικούς ρυθμούς πεθαίνει αβοήθητος στην εργασιακή ζούγκλα. Εδώ μας βοηθάει η ψυχανάλυση :

«Το υποκείμενο σήμερα είναι παγιδευμένο σε μια διπλή εξωτερικότητα που το συγκροτεί και το υποτάσσει: στην απαγόρευση, πρότερη και εξωτερική από αυτό, και την πειθάρχηση των σωμάτων που ρυθμίζει εξωτερικά την συμπεριφορά του» λέει ο Ehrenberg.

Σήμερα, με τις τεχνολογικές δεξιότητες, την πληροφοριακή πολυπλοκότητα, τις επαυξημένες απαιτήσεις, το υποκείμενο βιώνει ακόμα πιο έντονα αυτή την εμπλοκή.

Και ταυτόχρονα εισέρχεται σε μια διαδικασία αναισθητοποίησης, μια ενεργητική παθητικοποίηση στην οποία συμμετέχει με οντολογική ανασφάλεια. Αυτό συμβαίνει γιατί η ιδιωτικοποίηση της γενικής διάνοιας και η επισφαλειοποίηση της γνωστικής εργασίας (flexicurity= flexibility + security), αυξάνουν τα άγχος και την υποταγή στα πρέπει της επιβίωσης.

Σήμερα, οι τεχνολογίες εξουσίας περνάνε από ένα καθεστώς τροπικής χρονικότητας της χρηματιστικοποίησης της κοινωνίας.

Με την εξάπλωση των πολιτικών πίστωσης- χρέους έχουμε εξάπλωση της ενοχικής ηθικής του οφειλέτη ενώ το χρέος συνιστά τεχνολογία υποταγής των υποκειμένων.

Ποτέ άλλοτε η οικονομική εξουσία δεν ξεπέρασε την κρατική σε τέτοιο βαθμό. Οι πολιτικές του χρέους συνιστούν μια διπλή διαδικασία για το υποκείμενο: καθυπόταξης (subjection) και υποκειμενοποίησης (subjectivation).

Το υποκείμενο σήμερα εγκαλείται να ενεργεί ως ανθρώπινο κεφάλαιο, ως ατομική επιχείρηση( Εγώ Α.Ε.) οπότε και πρέπει να χρησιμοποιεί τις παραλλαγές του εαυτού του και να παράγει ταυτόχρονα με την κατανάλωση.

Να άλλος ένας τυφλός διπλός δεσμός : το άτομο παραγωγός και καταναλωτής ταυτόχρονα που υπόκειται μονίμως σε μια διαρκή αξιολόγηση της αξίας του ως ατομικό κεφάλαιο.

Το χρέος, μηχανή παραγωγής και συμμόρφωσης, επιτελεί τον ρόλο του εντολέα καθυπόταξης.

Από τον homo sacer του Αgamben περάσαμε στο βιοπολιτικό υποκείμενο και μέσω της χρηματιστικοποίησης στον homo debitor: κατέχω το χρέος σου σημαίνει διαχειρίζομαι το ανθρώπινο κεφάλαιό σου, τον μόχθο, τη δημιουργικότητα, τη διάνοιά σου.

Ο Σωκράτης ζητά να πληρώσουν το χρέος του λίγο πριν πεθάνει, στον Ασκληπιό. Αν το δούμε προσεκτικά ίσως και να συμφωνήσουμε ότι η ηθική του χρέους είναι μια ηθική της επιμέλειας του θανάτου.

Ο Derrida έγραψε: «Η ηθική του χρέους, ως μέριμνα του θανάτου, είναι η αναζήτηση των απαρχών, των αρχαίων ερειπίων: οφείλουμε τον θάνατο στον εαυτό μας».

Το υποκείμενο προσδοκά μέσω του δανεισμού του να καταναλώσει μέλλον στο παρόν.

Η τοκοφορία της πραγματικότητας γίνεται εδώ και τώρα : ποτέ στην ανθρώπινη ιστορία δεν μπόρεσε ο άνθρωπος να ικανοποιήσει τόσες πολλές μελλοντικές του προσδοκίες (πλασματικές ανάγκες) στο παρόν.

Αυτή η τροπικότητα της οικονομικής συμπεριφοράς διχάζει το υποκείμενο.

Το αποσυναρμολογεί από το παρόν και το μεταφέρει σε μελλοντικές απολαύσεις που μπορεί να τις πληρώσει τώρα μέσω της μεγάλης απόλαυσης που προσφέρει η ασυνείδητη οφειλή

Ταυτόχρονα, με τις τεχνολογίες καθυπόταξης του χρέους, το υποκείμενο ζει σε ένα καθεστώς ασταθούς διαλεκτικής της επιθυμίας του.

Καλείται να εσωτερικεύσει νόρμες και να απωθήσει ορμές και ένστικτα, σύμφωνα με το φρουδικό μοντέλο ανάλυσης.

Οι ψυχικοί περιορισμοί αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο και η διακυβέρνηση του εαυτού καθίσταται ευάλωτη και συνεχώς δυσκολότερη.

Το υποκείμενο χάνεται στο χάσμα μεταξύ αυτονομίας και ελέγχου, στο κενό μεταξύ υπερβολικής ελευθερίας και συνεχούς παραβίασης της ιδιωτικής του ζωής. Οι μοντέρνοι υπήκοοι της ιδιωτικοποιημένης γενικής διάνοιας, οι προλετάριοι της ευφυίας, δεν μπορούν να ξεφύγουν από τα δίχτυα του σημειοκαπιταλισμού.

Το Κεφάλαιο λειτουργεί ως σημειο-κεφάλαιο και πολλαπλασιάζεται επιταχυνόμενο στα δίκτυα, με τα υποκείμενα να είναι φορείς απόσπασης υπεραξίας και φυσικά συναινούν εκουσίως στην υποτίμηση του μόχθου τους.

Το σημειο-κεφάλαιο αγοράζει πακέτα χρόνου και βίου (κινητά τηλέφωνα, tablet, laptops) από τον εαυτό και τον ελέγχει συνεχώς, ώστε να παράγει data.

Και το accept των όρων χρήσης μιας ιστοσελίδας, απεικονίζει ακριβώς τη σιωπηρή συναίνεση στην άρση της ιδιωτικότητάς του...

Βιβλιογραφία:
P. Levy, Δυνητική Πραγματικότητα, Κριτική, 1999

Lyotard, Libidinal Economy, Indiana University Press, 1983

Μ.Foucault, The Government of Self and Other, Lectures College de France, 1978-1984

J.Butler, Η ψυχική ζωή της εξουσίας, Πλέθρον 2009

Hardt-Negri, Αυτοκρατορία, Scripta 2001

Κ.Δουζίνας, Ριζοσπαστική πολιτική και νομική φιλοσοφία, Νήσος 2016

A.Ehrenberg, H κούραση να είσαι ο εαυτός σου, εκδ. Εικοστού Πρώτου, 2013