Η. Καραβόλιας: Οι κοινωνικοί μηχανικοί της εξουσίας

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Ηλίας Καραβόλιας

Σχεδόν μαζικά πλέον οι δυτικές καπιταλιστικές κοινωνίες αναπτύσσουν ένα είδος «εσκεμμένης μυωπίας», μια περιορισμένη ορθολογικότητα (bounded rationality) απέναντι στην ψευδεπίγραφη ειδημοσύνη των λίγων, και ουσιαστικά παραδίδουν την διακυβέρνησή τους, άμεσα και έμμεσα, σε ισχυρές κάστες και ολιγοπωλιακά συμφέροντα.

Επιτρέπουν δηλαδή οι μάζες να σχεδιάζεται το μέλλον τους από προβεβλημένα άτομα, από μανιακούς της εκστατικής επικοινωνίας, με ναπολεόντειες νευρώσεις και μεσσιανικά σύνδρομα, και σε οικονομικό και σε πολιτικό επίπεδο.

Οι τροχιές του ανθρώπινου βίου, με άλλα λόγια, χαράσσονται από ολοένα και πιο λαμπερούς και επιτυχημένους, αλλά στην ουσία καλά βολεμένους ανθρώπους, των οποίων η νομιμοποιημένη ισχύς και αίγλη της εξουσίας, μαζί με τα ψηφία στους τραπεζικούς τους λογαριασμούς, αφαιρούν την αναγκαία κοινωνική ενσυναίσθηση.

Στοιχεία που εκτοπίζουν από την άσκηση πολιτικής την υψηλή αντιληπτική νοημοσύνη για την κοινωνική πραγματικότητα, για τα καθημερινά συμβάντα άγχους και επιβίωσης στα κατώτερα στρώματα.

Αυτά περίπου δομούν την ιδεολογική μήτρα κάθε ταξικής οικονομικό-πολιτικής εξουσίας.
Από αυτή τη μήτρα αναπαράγεται το πρότυπο με κληρονόμους και δήθεν ειδικούς και άριστους φωστήρες, οι οποίοι υποδύονται ηδονικά τους σωτήρες στα μέσα δικτύωσης.
Πολιτικά υποκείμενα έντονης αρχομανίας οι περισσότεροι, αριβίστες που εκκολάπτονται από νωρίς στις κομματικές κλίκες ως μελλοντικοί αξιωματούχοι με κτητικό σύνδρομο για την κρατική μηχανή, αναπαράγουν τη (δήθεν) κοινωνικά χρήσιμη πολυπραγμοσύνη τους.

Τα βαριά βιογραφικά και τα τρανταχτά πτυχία του εξωτερικού πείθουν εύκολα τους αφελείς μικροαστούς πολίτες των υπερχρεωμένων χωρών, αφού λειτουργούν ως υποσχετικοί τίτλοι γενικής ευμάρειας.

Μόνο που τα επώνυμα πανεπιστημιακά διπλώματα και οι καλές δουλειές δεν παράγονται αποκλειστικά από το σεβαστό προσωπικό έργο, τον αληθινό και τίμιο μόχθο, το ταλέντο και τη διάνοια.

Οφείλονται ολοένα και περισσότερο σε ανισότητες ευκαιριών, σε συστημικές αστοχίες, σε αποτυχία και στρεβλώσεις των περίφημων αγορών (market failure) που τιμολογούν διαρκώς τις επιστήμες: όπως ακριβώς δηλαδή παράγονται τα κακά πτυχία και οι κακές δουλειές.
Και αυτό γιατί σήμερα παντού κυριαρχεί εκείνο το είδος των πετυχημένων ανθρώπων που δεν θέλουν να απαγκιστρωθούν από τις παλιές ιδεολογικές τους πεποιθήσεις, από τη βαθιά πίστη στους αυτοματισμούς της εξέλιξης, του ανταγωνισμού, της αποτελεσματικότητας της αγοράς.

Έχουν εκπαιδευτεί όμως να είναι οι αόρατοι μηχανικοί της κοινωνικής σκηνής, να εκτρέπουν δηλαδή τους πολλούς από την αθέατη πλευρά του συστήματος.
Να εμφανίζονται ως βασικοί δρώντες ευθύνης και δράσης μέσα σε ένα matrix διάχυτης τιμολόγησης των πάντων, όπου η κατάταξη και η βαθμολόγηση, το ranking και το rating, αντικαθιστούν τις αληθινές αξίες των υποκειμένων.

Διαχειριστές μιας νομιμοφανούς πολλές φορές εξουσίας, απόλυτοι κυρίαρχοι του σκηνικού απαξίωσης των δημοσίων αγαθών, λειτουργούν ως οι προγραμματιστές πολιτικού λογισμικού.
Είναι αυτό το λογισμικό που συναντά τη χρηματιστικοποίηση και τα πιστωτικά μεγάλα παίγνια των κεντρικών και των επενδυτικών τραπεζών, ώστε να λειτουργεί το δόγμα της ατέρμονης οφειλής όλων (νοικοκυριών, επιχειρήσεων, κρατών) ως ικανή και αναγκαία συνθήκη αναπαραγωγής του συστήματος.

Οι νέοι τεχνοφεουδάρχες του fintech συναντούν τη θεσμική επιβολή του ψηφιακού συναλλακτικού καθεστώτος και λειτουργούν, εκτός από μεσίτες αναπτυξιακού κεφαλαίου για ολοένα και λιγότερους δρώντες στις οικονομίες, ως οι απόλυτοι κατασκευαστές των μικρομεσαίων χρεωμένων υποκειμένων. Αυτών που μάχονται με τον καπιταλισμό στην παλάμη τους, και δεν θέλουν να συνειδητοποιούν συνέχεια ότι απλά επιβιώνουν σε ένα σύμπαν διαρκούς αξιολόγησης του ατομικού τους κεφαλαίου.

Εμποτισμένοι λοιπόν, οι ανώτεροι managers οργανισμών και θεσμών, με ισχυρές και σεβαστές θεωρίες άλλων εποχών, θωρακισμένοι με ιδεολογικές πανοπλίες περί δικαίου, κοινωνικού δικαιωματισμού και φιλελευθερισμού (σε ιδεατές όμως εκδοχές της ανθρώπινης ιστορίας) νομίζουν ότι «κατέχουν» αυτοί και μόνο με τον δικό τους ορθολογισμό και τον κυρίαρχο λόγο τους, τον κατ’ αυτούς πραγματικό κόσμο των τιμών, των αξιών, των θεσμών, των δικαιωμάτων, των επιλογών.

Και έτσι, εκτρέπουν τις μάζες από την προφανή έξαρση των ανισοτήτων, από τις στρεβλώσεις των γεωπολιτικών και επιχειρηματικών ανταγωνισμών, από το καθολικό σκηνικό απόκρυψης των ταξικών διαφορών και των άνισων ευκαιριών.

Με μαεστρία οι ειδικοί του ψηφιακού κόσμου σε κυβερνήσεις και υπερεθνικούς οργανισμούς, με φθηνά μηχανικά ιδεολογήματα (great reset) έκαναν την κρίση κανονικότητα.
Μεταξύ άλλων, επειδή και οι ιδεολογικοί τους αντίπαλοι δεν τολμάνε να ονομάσουν όπως είναι αυτή την πολυεπίπεδη ανισορροπία ως κρίση υπερσυσσώρευσης, ώστε να μην τους αποκαλέσει το σύστημα «κρυπτομαρξιστές»

Επικρατούν λοιπόν συγκεκριμένες ηγεσίες κυβερνήσεων και επιχειρήσεων, με τις γνωστές περιστρεφόμενες πόρτες, χωρίς σοβαρό αντίπαλο δέος.
Έχουν να αναχαιτίσουν ρηχές αριστερίστικες και εντελώς αντιδραστικές ρητορικές («δικτατορία των αγορών», «συνωμοσία του κεφαλαίου», «επικυρίαρχοι και ελίτ»), στην ουσία έναν ψηφιακό ακτιβισμό του πληκτρολογίου, μια επαναστατική γυμναστική που ξεθυμαίνει στα δίκτυα και δήθεν εκδημοκρατίζει τις μάζες.

Η δε ακατάληπτη διανοουμενίστικη γλώσσα παραμένει απόμακρη από τις ανθρώπινες ανάγκες του συρρικνωμένου βίου και καθιστά ακόμη περισσότερο παθητικές τις μάζες.

Εύκολα λοιπόν οι ευέλικτοι εκπρόσωποι του δήθεν ορθολογισμού διατηρούν πάντα σε απόσταση την εναλλακτική πολιτική.
Καθιστούν σκοπίμως ισχυρή την «αδυναμία» των εναλλακτικών ρευμάτων σκέψης στο να θίγει τα κυρίαρχα σημαίνοντα της μόνιμης κρίσης.

Αποτρέπεται μέσα στο καπιταλιστικό ασυνείδητο (Tomicz) -με μεθοδικό τρόπο- η ανάδυση της αντίστασης στη διάχυτη κατάχρηση εξουσίας, στην απουσία λογοδοσίας και εν τέλει στην αντιθεσμική πρακτική, με την οποία επικρατεί η νομιμοφάνεια και η «σταθερότητα» κάθε καθεστώτος ταξικής διακυβέρνησης.

Παγιδεύουν - μέσα από την προκλητική χειραγώγηση ειδήσεων και πληροφορίας του μιντιακού κατεστημένου- την αντιληπτική νοημοσύνη των υποκειμένων, με τη συνεχόμενη σχεδόν εκτροπή του δημοσίου λόγου από τη μείζονα ανάγκη της εποχής: να συνειδητοποιήσουν οι μάζες τη νέα συνάρτηση μεταξύ των ατομικών ικανοτήτων και των κοινωνικών ευκαιριών.

Η νεοσυντηρητική αυτή ιδεολογία του ελιτίστικου τεχνολαϊκισμού απωθεί έντεχνα το μείζον συστατικό στοιχείο της κοινωνικής μηχανικής: την οικονομική συνθήκη απόσπασης και εξόρυξης (υπερ) αξίας (βλ. Mazzucato) από τα υποκείμενα prosumers, τα οποία είναι στην κυριολεξία έρμαια της ορθόδοξης αστικής σκέψης, βουτηγμένα δηλαδή στα smartphone και στο distance learning με την προκατασκευασμένη γνώση.

Ο κυρίαρχος λόγος προσγειώνεται στην οθόνη της παλάμης ως οικείος και παραγωγικός, αφού το εργοστάσιο-smartphone αντικαθιστά την ιδεολογική σκέψη και την κριτική ικανότητα, με τη θεαματική εικονολατρεία του άμεσου.

Σχετικά εύκολα, οι start uppers, οι influencers και οι youtubers νίκησαν μέχρι και τους γιάπηδες των προηγούμενων δεκαετιών, ακόμη και εκείνους τους ερευνητές που προάγουν τις επιστήμες και φυσικά τους μη στρατευμένους διανοητές μιας ξεφτισμένης αριστοκρατίας του πνεύματος.

Η εξουσία παντού στον πλανήτη καθίσταται πομπός μιας δήθεν ισχυρής κοινωνικής εκδοχής της αξιοκρατίας. Μόνο που αυτή έχει προ πολλού παραδοθεί στην αριστεία του εφήμερου, στην τυραννία της στιγμής, στον πολιτισμό του χρυσόψαρου (Patino) και στον καπιταλισμό της επιτήρησης (Zuboff).

Όχι, δεν κρύβεται ο Μαρξ ή ο Κέυνς πίσω από τα παραπάνω. Δεν κρύβεται νεοκομμουνιστική αντίληψη, κρατισμός, αριστερίστικες ουτοπίες και αντιεξουσιαστική ιδεολογία.
Χρειαζόμαστε κοινωνικό πρόσημο στον σημειο-καπιταλισμό και ηθική ισορροπία στις αγορές, αφού οι αντιδραστικές γενικεύσεις και οι πολιτικές αμφισημίες ουτοπικών οραμάτων δεν διώχνουν το θολό ταξικό “cloud” της δήθεν αριστείας που μαεστρικά συσκοτίζει τις υπαρκτές οικονομικές ανισότητες.

Διλήμματα και τεχνητοί εκφοβισμοί, σχετικά με αποσταθεροποίηση και οπισθοδρόμηση του βίου, έκτος του ότι είναι βαθιά αντιδημοκρατική στρατηγική, συνιστούν απόπειρα εκτροπής του συλλογικού νου από την ανάγκη για σύνθεση ιδεών και συναινετική πολιτική.
Ειδικά σήμερα, με άξονα τη νέα διεθνή πραγματικότητα του ακριβού χρήματος, της γεωπολιτικής ανισορροπίας και του στασιμοπληθωρισμού.
Απωθείται έντεχνα η ανάγκη στοχευμένης τόνωσης των δημοσίων επενδύσεων ώστε να μειωθεί τάχιστα το αντιπαραγωγικό και αντικοινωνικό κενό των άνισων ευκαιριών.

Ώστε να ελαχιστοποιηθεί στις οικονομίες η ασύμμετρη πληροφόρηση και η παγιωμένη πλέον χρονική υστέρηση εμφάνισης ιδιωτικών παραγωγικών πόρων, η απεργία του κεφαλαίου δηλαδή, στις οικονομίες.
Όλο αυτό το προαπαιτούμενο πλαίσιο ανάκαμψης δεν είναι επουδενί κρατισμός ή όψιμος κεϋνσιανισμός.

Αρκεί φυσικά -πριν από όλα- να προλάβουμε τη μαζική εξατομίκευση, αρκεί πρώτα να μη μετατραπούμε από αυτούς τους ειδικούς διαχειριστές της τεχνοκρατίας, σε μονάδες αυτοματοποιημένης κοινωνικής πλατφόρμας, σε κοινωνίες-αθροίσματα από ατομικές «Εγώ ΑΕ».
Αρκεί δηλαδή να μην αφεθούμε στην αυθυποβολή της καθυπόταξης απο τη μανιακή κοινωνική μηχανική της βιοπολιτικής που υπόκωφα εξαπλώνεται στον ανθρώπινο βίο...