Η πανδημία στην περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου: Μία αποτίμηση με βάση το “COVID-19_Regional_Labour” webGIS
ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΚΕ 735 ΦΟΡΕΣ
Γράφει ο Στέλιος Γκιάλης
Αναπληρωτής Καθηγητής, Ερευνητική Ομάδα Γεωγραφίας της Εργασίας, Παν. Αιγαίου
(stgialis@aegean.gr)
Στην πολύτιμη μνήμη του Σίμου Παρασκευά...
μέρες σαν και αυτές, αν και ανήσυχος,
θα είχε κάτι εύστοχο να μας πει
αλλά και κάτι που να μας κάνει να γελάσουμε
Καθώς τα κρούσματα του νέου κορωνοϊού προσεγγίζουν γρήγορα τα 3 εκατομμύρια ανά την υφήλιο (τελευταία επικαιροποίηση στοιχείων, 23/4/20), σχεδόν 600 χιλιάδες από αυτά εντοπίζονται στην περιοχή μελέτης της Ομάδας “COVID-19_Regional_Labour”*, δηλαδή στις οκτώ Χώρες του Νότου της ΕΕ -Πορτογαλία, Ισπανία, Γαλλία, Ιταλία, Μάλτα, Κροατία, Ελλάδα και Κύπρο.
Στις εν λόγω χώρες που καλύπτουν σχεδόν όλη τη μεσογειακή ζώνη της Ευρωπαϊκής Ηπείρου, από Δυσμάς έως τα Ανατολικά ελληνικά και κυπριακά σύνορα με την Τουρκία και τη Μέση Ανατολή, ο «σκληρός Απρίλης» του 2020 έγραψε στα κατάστιχά του πάνω από 69 χιλιάδες χαμένους ανθρώπους, μέσα σε λίγες μόλις εβδομάδες.
Από τις οκτώ χώρες, οι Ιταλία και Ισπανία αποτελούν το επίκεντρο της πανδημίας, συγκεντρώνοντας την πλειονότητα των κρουσμάτων αλλά και των ασθενών που κατέληξαν, αν και κατά τα πρώτα στάδια της εξάπλωσης του ιού οι χώρες με τα περισσότερα κρούσματα ήταν η Γαλλία και η Γερμανία.
Η ανάλυση σε περιφερειακό επίπεδο μέσα από το”COVID-19_Regional_Labour” επιβεβαιώνει καταρχήν ότι οι περιοχές που πλήττονται στον μεγαλύτερο βαθμό από το νέο κορωνοϊό είναι οι πιο έντονα αστικοποιημένες: ο Ιταλικός Βορράς (κυρίως το Μιλάνο), το αστικό δίπολο της Ισπανίας (Μαδρίτη και Βαρκελώνη) αλλά και το ευρύτερο Παρίσι.
Στην Ελλάδα, η Αττική συγκεντρώνει το μεγαλύτερο μέρος του απόλυτου μεγέθους των ασθενών, παρόλο που οι πρώτες περιπτώσεις κατεγράφησαν στη Θεσσαλονίκη (26 Φεβρουαρίου) και ακολούθως στην Αχαΐα.
Όσον αφορά στη συγκέντρωση κρουσμάτων ανά 100 χιλιάδες κατοίκους, στην Ελλάδα, η πρωτοπόρα στα κατά κεφαλήν κρούσματα περιοχή υστερεί σημαντικά από τα παραπάνω μεγέθη: η περιφέρεια της Δυτικής Μακεδονίας προηγείται με 58 ενώ στην Αττική η καταγεγραμμένη τιμή είναι 35. Διαπιστώνεται ότι ο νέος κορωνοϊός παρουσιάζει πυκνή διασπορά και σε μικρότερες πληθυσμιακά πόλεις και περιφέρειες, γεγονός που μαρτυρά περιφερειακές ιδιαιτερότητες στην εξάπλωσή του που χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης.
Στο Νότιο Αιγαίο τα πράγματα εξελίσσονται εξαιρετικά καλά για την ώρα: με μόλις 10 συνολικά επιβεβαιωμένα κρούσματα -2,9 ανά 100 χιλ. κατοίκους- και κανένα θανατηφόρο η περιφέρεια κατατάσσεται στις πιο ασφαλείς μεταξύ των δεκατριών ελληνικών.
Είναι φανερός ο κυρίαρχος ρόλος του Ιταλικού Βορρά στις πρώτες φάσεις εξάπλωσης του ιού στον Μεσογειακό Νότο και κατ’επέκταση σε ολόκληρη την ΕΕ: στη χώρα μας η ασθενής που καταγράφηκε ως «πρώτο κρούσμα» (όπως και διάφορα που ακολούθησαν) είχε επισκεφτεί τη γειτονική μας χώρα αμέσως πριν νοσήσει.
Στην Ελλάδα, παρατηρείται μια σημαντική απόκλιση από τα πρότυπα διάδοσης -από τα αστικά κέντρα προς την περιφέρεια-της Ιταλίας και Ισπανίας καθώς ορισμένες συνοριακές ή λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες (Δυτική Μακεδονία, Ανατολική Μακεδονία Θράκη, Ιονίων Νήσων) με χαμηλό απόλυτο αριθμό κρουσμάτων είναι πρώτες στα μεγέθη ποσοστού θανάτων ως προς τα κρούσματα (βλ. Χάρτη 2, στατιστικά θανάτων στις περιφέρειες Κροατίας και Γαλλίας δεν είναι διαθέσιμα).
Η διαπίστωση αυτή σχετίζεται με μια ποικιλία παραγόντων όπως ο υψηλός μέσος όρος ηλικίας των κατοίκων της περιφέρειας, οι πολλές επιβεβαιωμένες περιπτώσεις σε ορισμένα χωριά της ορεινής Ξάνθης και Καστοριάς και άλλους.
Με δεδομένα τα παραπάνω, μεγάλο ζητούμενο αποτελεί η εκτίμηση των συνεπειών της πανδημίας στην απασχόληση και την ανεργία. Θα επιχειρήσουμε εδώ ορισμένες πρώτες διαπιστώσεις και «συσχετίσεις», οι οποίες είναι κατ’ ανάγκην δοκιμαστικές και δεν στηρίζονται σε επαρκή δεδομένα λόγω των εξαιρετικά πυκνών και ταυτόχρονα ρευστών εξελίξεων.
Αν και ο αντίκτυπος των μέτρων περιορισμού της κοινωνικότητας αναμένεται να διαχυθεί σταδιακά ομοιογενώς στις περιφέρειες κάθε χώρας, πρέπει να μελετηθεί σε βάθος το ποια θα είναι η κοινωνικο-οικονομική προοπτική περιφερειών όπως η Δυτική Μακεδονία, οι οποίες βρίσκονται στο επίκεντρο μια διπλής κρίσης: τόσο υγειονομικής όσο και αυξημένης ανεργίας.
Στα καθ’ ημάς, τα πορίσματα των περισσότερων μελετών εντοπίζουν ως ευάλωτους κλάδους τον ξενοδοχειακό-τουρισμού, την εστίαση και αναψυχή και τις μεταφορές. Πέραν αυτών, αξιοσημείωτη πίεση δέχονται και οι δραστηριότητες της οικονομίας διαμοιρασμού και κυρίως οι πλατφόρμες βραχυχρόνιας μίσθωσης και το εμπόριο.
Ωστόσο, νέες μελέτες, κυρίως από τις ΗΠΑ όπου το μέγεθος των κρουσμάτων αυξάνεται συνεχώς, εντοπίζουν ένα δεύτερο «νέο κύμα» επιπτώσεων στην οικονομία, όπου πέραν των προαναφερθέντων κλάδων, απώλειες θέσεων εργασίας παρουσιάζουν και οι επιστημονικές δραστηριότητες (μηχανικοί, αρχιτέκτονες, δικηγόροι), οι «δημιουργικές» δραστηριότητες (διαφημιστές, προγραμματιστές), οι δημόσιοι υπάλληλοι, αλλά και το – μη απαραίτητο για την αντιμετώπιση της πανδημίας – ιατρικό και παραϊατρικό προσωπικό.
Κατά έναν αρκετά παράδοξο τρόπο πρέπει οι κάτοικοι του Νοτίου Αιγαίου και κατ’ επέκταση της χώρας να αισθάνονται «ευτυχείς» που το ξέσπασμα της πανδημίας δεν συνέβη στην αρχή ή εν τω μέσω της σχετικά πιο σύντομης ελληνικής τουριστικής περιόδου, καθώς οι χιλιάδες επισκέπτες που συρρέουν από τα μέσα Απρίλη θα συνέβαλαν στην ταχύτερη εξάπλωση του ιού.
Η σχετικά μικρή έως αναιμική – εν συγκρίσει με τις γειτονικές χώρες – εξάπλωση του ιού στο Νότιο Αιγαίο και στην Ελλάδα, δεν μοιάζουν καθησυχαστικά για την καθημαγμένη από την σχεδόν δεκαετή κρίση εθνική οικονομία.
Πράγματι, το οικονομικό αποτύπωμα της πανδημίας αναμένεται να είναι ισχυρότερο στις λιγότερο ανεπτυγμένες και με χαμηλότερη κλαδική διαφοροποίηση περιφέρειες του Ευρωπαϊκού Νότου, όπως είναι οι ελληνικές. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, γνωστός προάγγελος, αν όχι διαμορφωτής «δυσμενών οικονομικών εξελίξεων» προέβλεψε ύφεση της τάξεως του 10% στην Ελλάδα, έναντι 3% στο σύνολο της Ευρωζώνης, με την ανεργία να αναμένεται να ξεπεράσεισύντομα και πάλι το 20%.
Είναι επιπρόσθετα αρκούντως ανησυχητικό ότι η ελληνική οικονομία «μπήκε» στην κρίση του κορωνοϊού τον Φεβρουάριο παρουσιάζοντας σημάδια επιβράδυνσης, σε αντίθεση με τις υπόλοιπες οικονομίες της Ευρωζώνης.
Κάθε πρόβλεψη, αναγκαστικά επισφαλής στην παρούσα φάση, πρέπει να λάβει υπ’ όψιν και τη διάρκεια ισχύος των μέτρων περιορισμού της κυκλοφορίας και λειτουργίας των επιχειρήσεων που έχουν επιβληθεί, καθώς όσο αυτά παρατείνονται, τόσο θα αυξάνεται και το αποτύπωμά τους στην τοπική/περιφερειακή οικονομία.
Ωστόσο, η εξάρτηση του Νοτίου Αιγαίου από ένα περιορισμένο εύρος οικονομικών δραστηριοτήτων εκτιμάται ότι θα πολλαπλασιάσει τις δυσμενείς συνέπειες της εν εξελίξει ύφεσης. Ήδη το μεγαλύτερο μέρος των επιχειρήσεων στο εμπόριο είναι ανενεργό, ενώ οι προβλέψεις για τον κλάδο του τουρισμού είναι από αρκετά έως εξαιρετικά δυσοίωνες.
Καθίσταται σαφές ότι οι περιφέρειες όπως το Νότιο Αιγαίο που παρουσιάζουν αυξημένη εξάρτηση από τον τουρισμό, τον επισιτισμό και τις μεταφορές είναι σε πιο επισφαλή θέση. Εαν τα μέτρα περιορισμού κυκλοφορίας και αναστολής λειτουργίας επιχειρήσεων παραταθούν σε ισχύ, τίθεται και εν αμφιβόλω η επικείμενη τουριστική σεζόν. Ωστόσο, μελέτες που επικεντρώθηκαν στο αποτύπωμα της κρίσης του 2008 στις περιφερειακές αγορές εργασίας, διαπίστωσαν ότι η οικονομία του Νοτίου Αιγαίου αποδείχτηκε πιο ανθεκτική σε υφεσιακές πιέσεις.
Αυτό συνέβη διότι ο τουρισμός δεν κινήθηκε πτωτικά την περίοδο 2009-2015 ενώ επίσης τα νοικοκυριά είχαν διέξοδο σε περισσότερες της μιας πηγών εισοδήματος, συμπεριλαμβανομένων και των αγροτικών δραστηριοτήτων. Ας ελπίσουμε ότι η ανθεκτικότητα που επέδειξε η περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου κατά την προηγούμενη περίοδο θα επιβεβαιωθεί εκ νέου κατά τη διάρκεια των επόμενων μηνών.
Η τρέχουσα διπλή υγειονομικο-οικονομική κρίση απαιτεί εγρήγορση των τοπικών φορέων, προστασία και όχι περαιτέρω υποβάθμιση της εργασίας και κοινωνική αλληλεγγύη. Απαιτεί επίσης μερικό ανα-προσανατολισμό της τοπικής / περιφερειακής παραγωγικής βάσης προς την αγρο-διατροφή και τη μεταποίηση μέσα από αποτελεσματικές και ευέλικτες λύσεις.
Ευχαριστίες οφείλονται στους Κ. Γουρζή, Δ. Βούλγαρη, Α. Κανελλέα και Δ. Ψαρολόγο για τη συμβολή τους στη συγγραφή της παραπάνω ανάλυσης και στην ανάπτυξη του πίνακα εργαλείων. Το παρόν αποτελεί προδημοσίευση εκτενέστερου άρθρου που θα δημοσιευτεί σε προσεχές τεύχος του περιοδικού «Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών» (https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/ekke).
(*) Ο διαδικτυακός πίνακας εργαλείων “COVID-19_Regional_Labour” (https://arcg.is/1X0Tbv,https://crl-uoa-youthshare.hub.arcgis.com/) παρουσιάζει στατιστικά δεδομένα για τον κορωνοϊό COVID-19. Το COVID-19_Regional_Labour και τα περιεχόμενά του, αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του Πανεπιστημίου Αιγαίου/YOUTHShareproject, με ό,τι δικαιώματα αυτό συνεπάγεται. Παρέχεται, δε, στο κοινό ελεύθερα και αυστηρά για ενημερωτικούς, εκπαιδευτικούς και ακαδημαϊκούς σκοπούς.
Ακολουθήστε τη Ροδιακή στο Google News
