Μεγάλες στιγμές της Δωδεκανησιακής Ιστορίας

Οι δραματικές μέρες που συντάραξαν το Καστελλόριζο πριν την άφιξη του συμβούλου της Ελληνικής Κυβερνήσεως Απεσταλμένος του Καστελλορίζου στις Καγκελαρίες της Ευρώπης Ε΄ Κατά την αναχώρηση του Β. Τζαβέλλα από τη Σάμο είχαμε ορισμένα απρόβλεπτα. Ελήφθησαν διάφορα μέτρα για να μην υπάρξει κανένα επεισόδιο κατά τη διάρκεια που το πλοίο που τον μετέφερε θα προσέγγιζε σε λιμάνια των Νοτίων Σποράδων. Κατ` αρχήν το ατμόπλοιο «Μακεδονία(1)» που αποφασίστηκε να τον παραλάβει μαζί με του Σαμιώτες χωροφύλακες κρίθηκε ύστερα από σειρά συσκέψεων που έγιναν επί του πλοίου ότι το όλο εγχείρημα ήταν παρακινδυνευμένο. Ο πλοίαρχος ειδοποίησε την Προσωρινή Κυβέρνηση Σάμου ότι επέβαιναν του πλοίου επτά Ιταλοί αξιωματικοί και υπήρχε πιθανότητα επεισοδίου με απρόβλεπτες συνέπειες. Ο ίδιος ζήτησε να μεταφέρει του χωροφύλακες άοπλους και με πολιτική περιβολή για να μην γίνουν αντιληπτοί κατά τις προσεγγίσεις στα λιμάνια και η παρουσία τους προκαλέσει κάποια δυστροπία εκ μέρους των ιταλικών Αρχών. Στο πρόβλημα βρήκε λύση ο Πρόεδρος της Προσωρινής Κυβέρνησης Σάμου Θεμιστοκλής Σοφούλης ο οποίος ζήτησε από τον πλοίαρχο να αποπλεύσει χωρίς το διοικητή και το τμήμα της Χωροφυλακής και την επομένη 31 Ιουλίου 1913 όταν κατέπλευσε στη Σάμο το ατμόπλοιο «Αιγαίο», με διαταγή του, επιτάχθηκε, πλήρωσε τα έξοδα και χωρίς κανένα σταθμό την επομένη έφτασε στο Καστελλόριζο(2). Ο Σοφούλης δεν είναι ξένος προς τα γεγονότα που διαδραματίζονται την εποχή αυτή στις Νότιες Σποράδες. Τον Ιούνιο 1912 ως αντιπρόσωπος της νήσου Καλύμνου μετέσχε του συνεδρίου των Νησιωτών στην Πάτμο και δύο φορές συναντήθηκε με τον στρατηγό Τζιοβάννι Αμέλιο στη Ρόδο μάλιστα δε όταν απέρριψε ο Ιταλός στρατηγός το Ψήφισμα του Κοινού των Νησιωτών του επέδωσε δικό του που έγραψε στο γραφείο κατά τη διάρκεια της συνάντησής τους(3). Επίσης στα μέσα Ιουνίου ο Σοφούλης δέχτηκε στο γραφείο του στη Σάμο την αντιπροσωπεία των Καστελλοριζίων Αλεξανδρείας Ευάγγελο Βαρδαμίδη , Δημήτριο Ε. Κοντό και Μαλαξό Ι. Μαλαξό στους οποίους ανακοίνωσε ότι θέτει στη διάθεση του Καστελλορίζου το ποσό των 6.000 χρυσών φράγκων(4). Το ποσόν αυτό τελικά διατέθηκε για τη συγκρότηση της Χωροφυλακής και την επίταξη του πλοίου που του μετέφερε στο Καστελλόριζο. Ενώ ο Τζαβέλλας ο πρώτος Έλληνας Διοικητής Καστελλορίζου για τους Καστελλοριζιούς αλλά επισήμως σύμβουλος της Προσωρινής Διοικήσεως, ακολουθούσε πιστά τις οδηγίες που δόθηκαν και έφτανε στο Καστελλόριζο, ένας άλλος ο γιατρός Βαρθολομαίος Κοντός ετοιμαζόταν στην Αθήνα να ακολουθήσει την πορεία προς την Ευρώπη, αυτήν που πρώτοι χάραξαν οι αντιπρόσωποι των Νοτίων Σποράδων πριν μερικούς μήνες. Να ζητήσει από τους μεγάλους της Γης να στρέψουν το βλέμμα τους προς ένα βράχο που κατοικούνταν από δώδεκα χιλιάδες Έλληνες. Στους διεθνείς διπλωματικούς κύκλους ζήτημα του Καστελλορίζου δεν υπήρχε, αποτελούσε το νησί τμήμα της Τουρκίας, ενώ στην Πρεσβευτική Συνδιάσκεψη του Λονδίνου δεν ετέθη τέτοιο θέμα. Δεν υπήρχε ζήτημα Καστελλορίζου στην ημερησία διάταξη. Αυτό που απασχολούσε τους διπλωματικούς κύκλους ήταν ότι από τις εκθέσεις των εις Ρόδο προξένων των δυνάμεων καταγγέλλονταν αδικήματα και βιαιοπραγίες των νησιωτών του Καστελλορίζου κατά των Οθωμανών. Συζητήσεις γίνονταν, ανταλλάσσονταν γνώμες μεταξύ των πρεσβευτών αλλά ρητή απόφαση δεν έχει ληφθεί(5). Πρώτος σταθμός της περιοδείας του Κοντού είναι η Ρώμη. Φτάνει στην ιταλική πρωτεύουσα την 1η Σεπτεμβρίου 1913(6). Συναντάται αμέσως με τον Έλληνα πρεσβευτή Δ. Κακλαμάνο ο οποίος έχει τις πρώτες επαφές με παράγοντες του Υπουργείου των Εξωτερικών της Ιταλίας για να δεχτεί τον αντιπρόσωπο του Καστελλορίζου ο πρωθυπουργός. Ο επικεφαλής της ιταλικής διπλωματίας μαρκήσιος Σ. Τζιουλιάνο ειδοποίησε ότι το ζήτημα του Καστελλορίζου συζητήθηκε στην Πρεσβευτική Διάσκεψη του Λονδίνου και παραμένει το καθεστώς που προϋπήρχε(7). Πάντως κατά τον Κακλαμάνο δεν φαίνεται ότι οι Ιταλοί αποδίδουν μεγάλη σημασία στο ζήτημα, για να αντιταχθούν σε μια νέα μεταβολή, αν όμως, η πρωτοβουλία μια τέτοιας ενέργειας προερχόταν από τη Γερμανία(8). Η συνάντηση δεν έγινε ποτέ, οι Ιταλοί δεν δέχτηκαν τον Β. Κοντό αλλά οι εφημερίδες της Ρώμης, του Μιλάνου, της Νάπολι και του Τορίνο, αφιέρωσαν πολλές στήλες για το ζήτημα. Μάλιστα η εφημερίδα «Κορριέρε ντε λα Σέρα(9)» του Μιλάνου στο φύλλο της στις 15 Σεπτεμβρίου, δημοσιεύει άρθρο 381 λέξεων στην πρώτη της σελίδα με τίτλο « Roma La rivoluzione di Castellorizzo e I suoi voti per l` annessione alla Grecia». Το μεγαλύτερο μέρος του άρθρου αφιερώνεται σε συνέντευξη που δίνει στον πολιτικό συντάκτη της εφημερίδας ο Κοντός ο οποίος αναφέρεται στον Ιταλοτουρκικό πόλεμο , γιατί ο Αμέλιο δεν θέλησε να καταλάβει το νησί και στην επανάσταση την 1 Μαρτίου 1913. Αποκαλύπτει ότι οι κάτοικοι του Καστελλορίζου τον εξουσιοδότησαν να μιλά μόνο για ένωση με την Ελλάδα και ότι επόμενος σταθμός της περιοδείας του είναι η γαλλική πρωτεύουσα(10). Η επιτυχία έρχεται στο Παρίσι όπου η Ελληνική Πρεσβεία, μόλις φτάνει ο Γιατρός Β. Κοντός έχει ήδη προγραμματίσει επαφές με διευθυντές εφημερίδων, δημοσιογράφους, πολιτικούς(11). Στην εφημερίδα «Temps(12)» δημοσιεύεται μακροσκελές άρθρο το οποίο υπογράφει ο πολιτικός συντάκτης της εφημερίδας Ρενέ Πιώ(13) ο οποίος αφού κάνει αναφορά στην Ιστορία του νησιού από την εποχή του Στράβωνα, του Μεγάλου Μαγίστρου Βιλιέ δε λ` ιλ Αντάμ, την τουρκοκρατία όπου οι Καστελλοριζιοί πλήρωναν μακτού(14) κάθε χρόνο στο Θησαυροφυλάκιο της Κωνσταντινουπόλεως 12.000 γρόσια, φτάνει στη συνάντησή του με τον αντιπρόσωπο του Καστελλορίζου Β. Κοντό και γράφει: «…Συνομίλησα χθες με ένα καθώς πρέπει κύριο ο οποίος με συγκίνησε. Είναι ο αντιπρόσωπος του Καστελλορίζου που έρχεται να υπερασπίσει στην Ευρώπη την υπόθεση των συμπατριωτών του που δεν επιθυμούν και δεν εννοούν να επιστρέψουν στον τουρκικό ζυγό και ζητούν να ενωθούν με την Ελλάδα, τη μητέρα πατρίδα τους(15). » Έχουμε δει τους τελευταίους μήνες να περνούν από το Παρίσι διάφορες αντιπροσωπείες και να διαμένουν σε μεγαλοπρεπή ξενοδοχεία των Ηλυσίων Πεδίων, προσφέρουσες δείπνα, διαμοιράζοντας υπομνήματα χωρίς να σκέφτονται τις δαπάνες. Ο αντιπρόσωπος του Καστελλορίζου φιλοξενήθηκε σε ένα φίλο του σε απομακρυσμένη συνοικία. Δεν έχει τη δυνατότητα να διαμένει και να περνά στο Παρίσι, ούτε έχει υπομνήματα δακτυλογραφημένα. Μας διηγήθηκε ότι στις καγκελαρίες δεν έγινε δεκτός, τόσο μέτρια ήταν και αυτή η εμφάνισή του. Μας εξέθεσε με συγκινητική απλότητα την υπόθεση του Καστελλορίζου που πραγματικά εξέπληξε: »Όταν εξερράγη ο Ιταλοτουρκικός πόλεμος όλοι στο Καστελλόριζο πιστέψαμε ότι σήμανε η ώρα της απελευθέρωσής μας. Ένας μάλιστα από μας(16) πήγε στη Ρόδο προς συνάντηση του Ιταλού στρατηγού που σε μας αντιπροσώπευε τη χριστιανική Ευρώπη, και αυτό που θα στείλει μερικά πλοία και να υποστείλει την τουρκική σημαία. Το Καστελλόριζο όμως, δεν ενδιέφερε τον Ιταλό στρατηγό και ο αντιπρόσωπος επέστρεψε άπρακτος. ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ το ΣΤ΄ μέρος ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 1.Εκτελούσε εδώ και δυο μήνες τη γραμμή ΣμύρνηςΚαστελλορίζου με ενδιάμεσους σταθμούς. 2.Έκθεση Σοφούλη. Αριθμ. Πρωτ. 3930 Δ 1927/31.7.1913. 3.Κ. Τσαλαχούρης «Πώς φτάσαμε στο συνέδριο της Πάτμου1912». Eφημερίδα «Πρόοδος» 14.3.198019.3.1980.Eπίσης το ίδιο κείμενο περιλήφθηκε στην ιστορική εγκυκλοπαίδεια της εφημερίδας «Απογευματινή», "20ός αιώνΤα γεγονότα". 4.Μαρτυρία Ευαγγ. Βαρδαμίδη «Ιστορία της νήσου Μεγίστης (Καστελλορίζου), Αλεξάνδρεια 1948, σελ. 196. 5.Σειρά τηλεγραφημάτων Πρεσβείας Λονδίνου προς Υπ.Εξ. Ειδικά έκθεση πρεσβευτή Γεννάδιου με αριθμ.2046 8/21.8.1913. Απόσπασμα ημιεπισήμου επιστολής Γεννάδιου προς τον υπ.Εξ. της Αγγλίας με ημερομηνία 8 αυγούστου 1913. Νέα επιστολή Γεννάδιου στις 18.8.1913 και απάντηση υπουργού των Εξωτερικών Έντ. Γκρέυ. Επίσης Πρεσβεία Βερολίνου αριθμ. 22254/3/16.8.1913. Πρεσβεία Ρώμης. Σειρά κρυπτογραφημάτων και έκθεση πρεσβευτή Κακλαμάνου, 3/16.8.1913. Για το ίδιο θέμα υπάρχει σειρά 11 εγγράφωνντοκουμέντων του Γαλλικού υπουργείου των Εξωτερικών με ημερομηνίες από 11.6.1913 μέχρι 9.8.1913 και αριθμ 91 τόμος VII, σελ.98, αριθμ. ντοκ. 151 ίδιος τόμος, σελ. 167, αριθμ. Ντοκ 155 ίδιος τόμος σελ.170171, αριθμ ντοκ. 172, ίδιος τόμος σελ.187. αριθμ. 192 ίδιος τόμος σελ. 204205, αριθμ ντοκ.506 ίδιος τόμος 3me série σελ.546548, αριθμ. Ντοκ, 516 ίδια τόμος και σειρά, σελ.558560. Πρεσβεία Γαλλίας Λονδίνου προς Υπ.Εξ Γαλλίας, Αριθμ. Πρωτ. 468/5.8.1913 θέμα η συζήτηση στην Πρεσβευτική Διάσκεψη του ζητήματος Καστελλορίζου. Δήλωση του πρίγκιπα Lichnowsky για την τύχη των Οθωμανών της νήσου. Ίδια τόμος και σειρά Αριθμ ντοκουμέντου 547 σελ 586589. Αριθμ ντοκ. 549 ίδιος τόμος , σε΄589590. Αριθμ. Ντοκ. 556, ίδια, σελ 594596. Αριθμ ντοκ. 558, ίδια, σε΄558599. Αριθμ. ντοκ. 566 , ίδια, σελ. 603. Αριθμ. ντοκ. 579, ίδια, σελ. 617621 και αριθμός ντοκ. 582 Τόμος VII 3me serie, σελίδα 626. 6.Ημερομηνία με παλαιό ημερολόγιο/Με νέο 14 Σεπτεμβρίου. 7.Πρεσβεία Ρώμης προς Υπ.Εξ αριθμ 25384/6/19.9.1913 ώρα 8.30. 8.Έκθεση Κακλαμάνου προς υπουργό των Εξωτερικών Δημήτριο Πανά Αριθμ 1756/16.9.1913. 9.Απόκομμα του άρθρου υπάρχει στο αρχείο μας. 10.Η συνέντευξη τηλεφωνήθηκε στο Μιλάνο την προηγούμενη. Η είδηση της αφίξεως του Κοντού στη Ρώμη δημοσιεύτηκε και στην εφημερίδα «Πίκολο» της Τεργέστης. 11.Πρεσβεία Παρισίων προς Υπ.Εξ. αριθμ.3291/30/13.10.1913. Συναντήθηκε κατά πρώτον με τις διευθύνσεις των εφημερίδων «Temps», «Gaulois», «Excelsior» και με κάποιον Linne. 12.Απόκομμα της εφημερίδος υπάρχει στο αρχείο του υπογράφοντος. 13.Puaux René 14.Δόσιμο. 15. «…et demandent à être unis à la Grèce, leur mère patrie».16.Ο παπαΘεοδόσιος Σιμωνίδης.