Μεγάλες στιγμές της Δωδεκανησιακής Ιστορίας

Οι δραματικές μέρες που συντάραξαν το Καστελλόριζο πριν την άφιξη του συμβούλου της Ελληνικής Κυβερνήσεως Απεσταλμένος του Καστελλορίζου στις Καγκελαρίες της Ευρώπης Α΄ Είναι ντοκουμέντο. Η κατάσταση που δημιουργήθηκε φτάνει πια στο απροχώρητο. Τρομοκρατία επικρατεί παντού στο Καστελλόριζο. Το πολιτικό αδιέξοδο, κάνει περίπλοκη την κατάσταση για την οποία δεν φαίνεται από πουθενά λύση. Οι μεγάλες στιγμές που διέρχεται ο μικρός αυτός τόπος δεν διαγράφουν τις διαφορές μεταξύ των παρατάξεων που υπάρχουν στο νησί, ούτε αμβλύνουν τις εντάσεις που γίνονται πιο έντονες και σφοδρές και φτάνουν σε ακραία όρια. Διάχυτος, αισθητός μα και ολοφάνερος είναι ο πανικός που διατρέχει το νησί ολόκληρο. Φοβούνται οι κάτοικοι επίθεση, κάποιο ρεσάλτο τολμηρό από την απέναντι μικρασιατική ακτή. Οι περιπολίες και οι άντρες των φυλακίων βρίσκονται σε επιφυλακή. Η επιτήρηση κάθε γωνιάς και η παρακολούθηση οποιασδήποτε κίνησης από απέναντι είναι συνεχής. Παρ` όλα αυτά όλοι θέλουν να φύγουν μετά τα αδιέξοδα που δημιουργήθηκαν. Η αποστολή του αντιπροσώπου του Καστελλορίζου στην Ευρώπη και ειδικά στη Ρώμη και το Παρίσι δεν έφερε το ποθούμενο αποτέλεσμα. Μόνο που το ζήτημα του Καστελλορίζου εμφανίζεται στις στήλες των πρώτων σελίδων των μεγαλυτέρων εφημερίδων. Αυτό και μόνο είναι επιτυχία. Μα ούτε και αυτές στην Αθήνα, που δεν ήταν λίγες, έριξαν φως. Έτσι από το φόβο που κυριολεκτικά επικρατούσε όλοι «αρμάτωσαν τα πλοία των με όλας τας αποσκευάς των», σημειώνει στην αυτοβιογραφία του ο Κομνηνός Γεωργίου Λακερδής, «για να μεταναστεύσουν από τον φόβον των Τούρκων. Τότε ο Ιωάννης Λακερδής διατάσσει να μη φύγη κανείς, όλλοι θα ποθάνομεν ή θα ζήσομαι. Έστειλεν Επιτροπήν να βγάλουν τα τιμώνια όλλων των πλοίων όπως και έγινεν(1)». Έτσι εκτός από τους Μουσουλμάνους που βρίσκονταν αποκλεισμένοι και «μαντρωμένοι» σε κυβερνητικό κτίριο, τώρα νιώθουν φυλακισμένοι και οι ίδιοι οι Καστελλοριζιοί. Ο φόβος επιτείνεται επαυξάνεται, γίνεται εντονότερος. Και τότε εξακοντίζεται η φοβερή προσβολή περί φιλότουρκων. Έτσι όσοι θέλουν να φύγουν για να σωθούν, αυτοί και οι οικογένειές τους, κατηγορούνται ως φιλότουρκοι και ότι θέλουν να μεταδώσουν το «μυστικόν(2) στην Τουρκίαν». Ποιο, όμως μυστικό; Κανένας δεν μπορεί να δώσει απάντηση. Είναι κοινό μυστικό του τι συμβαίνει στο νησί, γιατί δημοσιεύεται στον ελληνικό, τουρκικό και διεθνή Τύπο και οι διπλωματικές αποστολές που βρίσκονται στη Ρόδο, παρακολουθούν και έχουν από πρώτο χέρι τα γεγονότα. Πηγή για την ελληνική διπλωματική αντιπροσωπεία είναι ο ίδιος ο Γάλλος υποπρόξενος Laffon με τον οποίο ο Γενικός πρόξενος Π. Παπαδάκης διατηρεί φιλικές σχέσεις. Σ` αυτή την κρίσιμη περίοδο και σε στιγμές που κανείς δεν μπορεί να δώσει απάντηση ο Laffon δίδει πληροφορίες από τις εκθέσεις που θα στείλει στην Κυβέρνησή του. Έτσι οι ελληνικές υπηρεσίες έχουν από πρώτο χέρι τα γεγονότα γιατί η γαλλική πλευρά τα διασταυρώνει και με τις υπηρεσίες της που βρίσκονται στη μικρασιατική πλευρά. Και ο Παπαδάκης ειδοποιεί το ελληνικό υπουργείο των Εξωτερικών, για να μην «καεί» η πηγή του, να μην αναφερθεί πουθενά ο τρόπος που έχει τις πληροφορίες. Αλλά νέα πηγή εμφανίζεται. Ο πρεσβευτής στη Βιέννη Γ. Σ. Στρέιτ έχει στα χέρια του έκθεση του Laffon για το Καστελλόριζο, την οποία «λίαν εμπιστευτικώς μοι έδωκεν ο ενταύθα Πρεσβευτής της Γαλλίας(3)…». Τέσσερις μέρες πριν ο Παπαδάκης από τη Ρόδο δίνει την πληροφορία στο Υπ.Εξ ότι κακοποιούνται οι Καστελλορίζιοι που βρίσκονται στην Ανατολή. Πηγή του είναι η Προσωρινή Διοίκηση Καστελλορίζου η οποία του στέλνει δύο εκθέσεις με το πλοίο της γραμμής με άνθρωπό της. Την ίδια μέρα ο ίδιος γράφει στο Υπ.Εξ ότι «ως με επληροφόρησεν την στιγμήν ταύτην ο συνάδελφός μου της Γαλλίας, έλαβε παρά του εν Καλαμακίω της Ανατολής Προξενικού πράκτορός του παρομοίαν έκθεσιν και ετηλεγράφησε σήμερον προς την εν Κωνσταντινουπόλει Γαλλικήν Πρεσβείαν(4)». Ενώ ο νεαρός φοιτητής Μ. Πετρίδης βρίσκεται στην Αθήνα με τις τόσες γνωριμίες, δεν πληροφορείται τις διαβουλεύσεις που ο ίδιος ο πρωθυπουργός Βενιζέλος διεξάγει για το διορισμό διοικητή ή συμβούλου από την Αθήνα στο Καστελλόριζο για να ησυχάσουν τα πάθη που είναι πλέον γνωστόν το τι συμβαίνει και έστω με αυτόν τον τρόπο η Κυβέρνηση να μελετήσει το πρόβλημα. Σύμβουλος ορίζεται ο δικηγόρος των Αθηνών Βασίλειος Τζαβέλλας από τις 25 Ιουνίου(5). Δεν γίνεται , όμως, γνωστό, γιατί πρέπει να βρεθεί η φόρμουλα, ο τρόπος και ο λόγος της παρουσίας του στο Καστελλόριζο. Ο υπουργός των Εξωτερικών Λάμπρος Κορομηλάς με κρυπτογράφημά του, με την ένδειξη επείγον, λίγες μέρες αργότερα, του δίνει τον τρόπο μεταβάσεως και διορισμού. «Είναι γνωστή υμίν», σημειώνει «η κατάστασις του Καστελλορίζου. Κάτοικοι καταλύσαντες προ τινων μηνών τουρκικήν κυριαρχίαν έκτοτε αυτοδιοικούνται. Η Κυβέρνησις προς πρόληψιν απειληθείσης αποβιβάσεως τούρκων εκ Μικράς Ασίας είχεν αποστείλει τότε πολεμικόν, όπερ …….(6) εις τα ύδατα χωρίς να αναμιχθή εις τα της νήσου. Ουχ ήττον κάτοικοι ομολογούσιν ότι δεν δύνανται αυτοδιοικηθώσι και ζητούσι παρουσίαν προσώπου εντεύθεν. Ως τοιούτο εξελέξαμεν τον δικηγόρον Βασίλειον Τζαβέλλαν αλλά μη θέλοντες να τον περιβάλωμεν διά διορισμού επισήμου διοικητικού Επιτρόπου, παρακαλούμεν υμάς να τον διορίσητε σύμβουλον παρά Γενική υμών Διοικήσει, αποσπάσητε δε συγχρόνως αυτώ εις Καστελλόριζον ίνα υπό τύπον επιτρόπου διαχειρίζηται τα της εκεί Διοικήσεως. Παρακαλώ μοι αναγγείλητε τηλεγραφικώς διορισμόν και αποσπάσεώς του, βραδύτερον δε μοι αποστέλλετε σχετικόν έγγραφον εν ω αναφέρηται η ανατεθείσα αυτώ εντολή. Απεφασίσθη επίσης η εκείσε αποστολή μικράς δυνάμεως σαμιακής Χωροφυλακής δι ο γράφω κ. Σοφούλη αποστείλη 10 άνδρας υπ` αξιωματικόν προς τήρησιν της τάξεως(7)…» Την επομένη το υπουργείο των Εξωτερικών ανακοινώνει στο δικηγόρο Τζαβέλλα το διορισμό του και ο ίδιος ο υπουργός Λάμπρος Κορομηλάς του γράφει ότι «κατά τηλεγραφικήν προς υμάς ανακοίνωσιν του Γενικού Διοικητού των Νήσων του Αιγαίου Πελάγους, διορίσθητε σύμβουλος παρά τη Γενική διοικήσει και αποσπασθέντα εις Καστελλόριζον ένθα θέλετε επιβλέπει και καθοδηγεί την εν τη νήσω Διοίκησιν. »Παρακαλούμεν, ίνα διά πρώτης ευκαιρίας αναχωρήσητε εις Καστελλόριζον και αναλάβητε τα καθήκοντά σας(8)…». Επίσης ο υπουργός των Εξωτερικών ανακοινώνει στον Πρόεδρο της Προσωρινής Διοικήσεως Θεμιστοκλή Σοφούλη την αναχώρηση από τη Σάμο του υπαλλήλου(9) της Διοικήσεως Μυτιλήνης Β. Τζαβέλλα και τον παρακαλεί να διατάξει όπως ένα απόσπασμα εκ 10 Σαμιωτών χωροφυλάκων κάτω από τις διαταγές ενός εκ των καλών αξιωματικών της Σαμιακής Χωροφυλακής τον συνοδεύσουν και να παραμείνουν εκεί για την τήρηση της τάξεως μέχρι «νεωτέρων διαταγών μου». Η έκθεση Laffon διαβιβάζεται αμέσως στην Αθήνα(10), τα γεγονότα όμως τρέχουν και απλώς προστίθεται στις πληροφορίες που υπάρχουν για την κατάσταση που επικρατεί εκεί. Προστίθεται στις δύο εκθέσειςέγγραφα της Προσωρινής Διοικούσας Επιτροπής Καστελλορίζου, στις αφηγήσεις των μελών του πληρώματος του πλοίου που εκτελεί την ακτοπλοϊκή γραμμή προς το Καστελλόριζο και τα έγγραφακρυπτογραφήματα που στέλλονται από τις πρεσβείες μας στην Ευρώπη όπου οι διάφορες Κυβερνήσεις διαμαρτύρονται για την παράνομη κράτηση των μουσουλμάνων στο Καστελλόριζο. Τη λύση δίνει ο ίδιος ο πρωθυπουργός και υπουργός των Στρατιωτικών(11) Ελ. Βενιζέλος όπου ευρισκόμενος στο Έμπεδον Επιτελικόν Τμήμα(12) απαντά στις 29 Ιουνίου σε ερώτηση του υπουργείου των Εξωτερικών ότι «εφ` όσον ο σκοπός των εν Καστελλορίζω Οθωμανικών οικογενειών προς μετάβασιν εις Ρόδον αποβλέπει αποκλειστικώς την συνάντησιν, των εκεί διαμενόντων συγγενών αυτών, ουδείς λόγος κατά την γνώμην ημών συντρέχει όπως απαγορευθή τούτο εις αυτούς(13)…». Είναι απάντηση σε Υπόμνημα(14) της Πρεσβείας της Ιταλίας με το οποίο ζητούσε να επιτραπούν στις μουσουλμανικές οικογένειες του Καστελλορίζου να πηγαίνουν στη Ρόδο προς συνάντηση των εκεί διαμενόντων συγγενών τους. Την ίδια μέρα ο υπουργός των Εξωτερικών Κορομηλάς υπέγραψε Σημείωμα(15) της Διευθύνσεως Πολιτικών Υποθέσεων του υπουργείου προς την Προσωρινή Ελληνικήν Διοίκηση Καστελλορίζου με το οποίο την πληροφορούσε ότι «η Ελληνική Κυβέρνησις ουδεμίαν έχει εις τούτο αντίρρησιν εφ` όσον εννοείται, πρόκειται απλώς να μεταβώσι χάριν των συγγενών αυτών. Δι` ο και παρακαλούμεν όπως προστασίας τυχούσης μη καλύπτη τους επιθυμούντας να μεταβώσιν εις Ρόδον διά τον ως άνω σκοπόν…». ΑΥΡΙΟ: Το Β΄μέρος Σημειώσεις 1.Με την ορθογραφία του. 2.Αυτοβιογραφία Κομνηνού Λακερδή. 3.Βιέννη 31 Ιουλίου 1913, αριθμ 1364 Εμπιστευτικό. 4.Προξενείο Ρόδου προς Υπ.Εξ αριθμ 201 και 202/27.7.1913 Τμήμα Πολιτικό. 5.Γενικός επίτροπος Μυτιλήνης Βοζίκης προς Υπ. Εξ. αριθμ 21682/25.6.1913 ώρα 11.15. 6.Μια λέξη δυσανάγνωστη. 7.Υπ.Εξ προς Γενικόν Διοικητήν Νήσων Αιγαίου Πελάγους αριθμ 21435/10/23.7.1913, επείγον. Παλαιά και νέα ημερομηνία. Ακολουθεί σειρά εγγράφων, κρυπτογραφημάτων για την υπόθεση αυτή. 8.Υπ. Εξ προς Βας. Τζαβέλλαν, δικηγόρον ενταύθα αριθμ.21656/24.7.1913. /39. Στο ίδιο έγγραφο γίνεται γνωστό ότι ο μισθός του θα είναι 500 δρχ. το μήνα και αρχίζει να καταβάλλεται από την ημέρα της εγκαταστάσεώς του στο Καστελλόριζο. 9.Έτσι τον αναφέρει. Αριθμ. 21532/23.7.1913. Το περιεχόμενο ανακοινώθηκε και στον Τζαβέλλα. 10. Ελήφθη στις 20 Σεπτεμβρίου και πήρε αριθμ. Πρωτ. 26616 Φ. Α/5 με την ένδειξη Καστελλόριζο. 11.Υπουργός Στρατιωτικών από 6.10.1910 μέχρι 25.2.1915. 12. Στρατιωτική μονάδα σε καιρό επιστρατεύσεως που αντικαθιστά στην έδρα της τακτική μονάδα η οποία μετακινείται στο χώρο των επιχειρήσεων (Μέγα Λεξικό Πάπυρος). 13.Αριθμ 77.343/29.6.1913. Το σχετικό σημείωμα φέρνει την υπογραφή του Βενιζέλου 14. Aide memoire. Το κείμενο: La Légation Royle d` Italie voudrait pouvoir obtenir que les autorités de l` ile de Castellorizo recoivent l` instruction de permettre aux familles Musulmannes de cette île qui ont des parents resident dans l` île de Rhodes de pouvoir aller les rejoindre. Athènes le 27/10 Jui llet 1913. Στάλθηκε στο υπουργείο Στρατιωτικών και στο Υπ.Εξ. πήρε αριθμ. 18988/27.6.1913 Φ. α/5 15.Αριθμ. 19.759.