Αναστασία Β. Βασιλάκη: Γιατί να μαθαίνουμε τα νέα από την εφημερίδα;

Rodiaki NewsRoom

Από την απλή πληροφορία στη γνώση, την κρίση και τη συνειδητή ζωή

Γράφει η Αναστασία Β. Βασιλάκη

Ψυχολόγος - Ψυχοπαιδαγωγός MSc

Στα τεστ νοημοσύνης για παιδιά και εφήβους δεν συναντάμε μόνο ερωτήσεις γνώσεων ή προβλήματα που απαιτούν μια σωστή λύση. Υπάρχουν και ερωτήσεις που εξετάζουν κάτι ευρύτερο: κατά πόσο ένα παιδί κατανοεί τον κόσμο γύρω του, αντιλαμβάνεται καθημερινές καταστάσεις, συνδέει πληροφορίες και χρησιμοποιεί την κρίση του.

Μία από αυτές τις ερωτήσεις γεννά μια συζήτηση που σήμερα είναι ίσως πιο επίκαιρη από ποτέ:

Γιατί είναι προτιμότερο να μαθαίνουμε τα νέα διαβάζοντας μια εφημερίδα παρά μόνο παρακολουθώντας τα στην τηλεόραση;

Πριν όμως απαντήσουμε, αξίζει ίσως να θέσουμε ένα ακόμη βαθύτερο ερώτημα:

Γιατί χρειάζεται να ενημερωνόμαστε;

Πολλοί άνθρωποι σήμερα αποφεύγουν τις ειδήσεις. «Όλο δυσάρεστα ακούμε», λένε. Πόλεμοι, εγκλήματα, καταστροφές, οικονομικές δυσκολίες, ασθένειες. Νιώθουν ότι η ενημέρωση περισσότερο τους αγχώνει και τους απογοητεύει παρά τους προσφέρει κάτι χρήσιμο.

Και ως έναν βαθμό είναι κατανοητό. Η αδιάκοπη έκθεση σε μια ροή αρνητικών ειδήσεων δεν είναι το ίδιο πράγμα με την ουσιαστική ενημέρωση. Άλλο είναι να γνωρίζουμε τι συμβαίνει και άλλο να καταναλώνουμε ασταμάτητα τίτλους, εικόνες και ειδοποιήσεις.

Γιατί λοιπόν αξίζει να γνωρίζουμε τι συμβαίνει;

Γιατί ο άνθρωπος δεν μαθαίνει μόνο από όσα συμβαίνουν στον ίδιο. Μαθαίνει και από την εμπειρία των άλλων.

Διαβάζω για μια νέα μορφή απάτης και ίσως μπορέσω να την αναγνωρίσω αν κάποτε επιχειρήσουν να εξαπατήσουν εμένα. Μαθαίνω για ένα ατύχημα και αντιλαμβάνομαι έναν κίνδυνο χωρίς να χρειαστεί να τον υποστώ. Ενημερώνομαι για μια επιστημονική ανακάλυψη και αποκτώ μια γνώση που μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο φροντίζω την υγεία μου. Μαθαίνω τι συμβαίνει σε άλλες κοινωνίες και γνωρίζω προβλήματα, ιδέες και τρόπους ζωής που ίσως δεν θα συναντούσα ποτέ μέσα στα στενά όρια της δικής μου καθημερινότητας.

Με αυτή την έννοια, η ενημέρωση διευρύνει τα όρια της προσωπικής μας εμπειρίας.

Δεν χρειάζεται να πάθουμε τα πάντα για να μάθουμε από αυτά.

Και ίσως αυτός είναι ο πρώτος και βαθύτερος σκοπός της ενημέρωσης: να γνωρίζουμε τον κόσμο ώστε να μπορούμε να ζούμε καλύτερα μέσα σε αυτόν.

Το πρόβλημα σήμερα δεν είναι η έλλειψη πληροφορίας

Στην εποχή μας, όμως, υπάρχει ένα παράδοξο. Έχουμε περισσότερη πληροφορία από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά και, ταυτόχρονα, ίσως μεγαλύτερη δυσκολία να αποφασίσουμε ποια πληροφορία αξίζει να πιστέψουμε.

Ανοίγουμε το κινητό και εμφανίζεται ένας εντυπωσιακός τίτλος: «Νέα έρευνα αποδεικνύει ότι…». Λίγο πιο κάτω βρίσκεται ένα βίντεο, μια διαφήμιση, μια προσωπική ανάρτηση και μια άλλη είδηση.

Σταθήκαμε όμως να αναρωτηθούμε: Ποιος το λέει; Από πού προέρχεται; Ποια είναι τα στοιχεία; Είναι γεγονός ή άποψη;

Έρευνα που δημοσιεύθηκε στο Nature έδειξε ότι όταν οι άνθρωποι στρέφουν συνειδητά την προσοχή τους στην ακρίβεια μιας είδησης, γίνονται πιο προσεκτικοί ως προς το περιεχόμενο που επιλέγουν να κοινοποιήσουν (Pennycook και συν., 2021).

Υπάρχει μάλιστα ένα εντυπωσιακό ψυχολογικό φαινόμενο, γνωστό ως «φαινόμενο της ψευδαισθητικής αλήθειας»: όταν ερχόμαστε επανειλημμένα σε επαφή με έναν ισχυρισμό, η οικειότητά του μπορεί να τον κάνει να μας φαίνεται περισσότερο αληθινός.

Με απλά λόγια, το ότι έχουμε ακούσει κάτι πολλές φορές δεν σημαίνει ότι είναι αλήθεια.

Γι’ αυτό η ουσιαστική ενημέρωση δεν απαιτεί μόνο πρόσβαση στην πληροφορία. Απαιτεί και κρίση.

Τι αλλάζει όταν διαβάζουμε;

Εδώ επιστρέφουμε στην αρχική ερώτηση του τεστ νοημοσύνης.

Όταν παρακολουθούμε μια είδηση στην τηλεόραση, ο ρυθμός καθορίζεται από το μέσο. Ο παρουσιαστής μιλά, οι εικόνες αλλάζουν και σε λίγο έχει ήδη αρχίσει το επόμενο θέμα.

Στην ανάγνωση, αντίθετα, ο ρυθμός βρίσκεται στα δικά μας χέρια.

Μπορούμε να σταματήσουμε. Να επιστρέψουμε σε μια παράγραφο. Να ξαναδιαβάσουμε έναν αριθμό ή ένα όνομα. Να θυμηθούμε κάτι που γνωρίζαμε ήδη και να το συγκρίνουμε με τη νέα πληροφορία.

Έτσι ενεργοποιούνται λειτουργίες όπως η προσοχή, η κατανόηση, η εργαζόμενη μνήμη και η ανάκληση προηγούμενων γνώσεων. Συγκρίνουμε, συνδέουμε, οργανώνουμε και αξιολογούμε.

Δεν δεχόμαστε απλώς την πληροφορία. Εργαζόμαστε πάνω σε αυτήν.

Σε πειραματική μελέτη των DeFleur και συνεργατών, οι ίδιες ειδήσεις παρουσιάστηκαν μέσω εφημερίδας, υπολογιστή, τηλεόρασης και ραδιοφώνου. Οι συμμετέχοντες συγκράτησαν περισσότερα πραγματολογικά στοιχεία από τις γραπτές μορφές της είδησης σε σύγκριση με την τηλεόραση και το ραδιόφωνο.

Άρα, άλλο είναι να αισθανόμαστε ότι ενημερωθήκαμε και άλλο να έχουμε πραγματικά κατανοήσει και συγκρατήσει αυτό που μάθαμε.

Και γιατί ειδικά το χαρτί;

Μεγάλες ανασκοπήσεις ερευνών έχουν βρει ένα μικρό, αλλά επαναλαμβανόμενο υπό ορισμένες συνθήκες, πλεονέκτημα του χαρτιού στην κατανόηση, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για πληροφοριακά κείμενα (Delgado και συν., 2018· Clinton, 2019).

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι το ζήτημα της μεταγνώσης: της ικανότητάς μας, δηλαδή, να αντιλαμβανόμαστε πόσο καλά έχουμε πραγματικά καταλάβει κάτι. Δεν αρκεί να νομίζουμε ότι ξέρουμε. Χρειάζεται να μπορούμε να αναγνωρίζουμε και τι δεν καταλάβαμε, τι πρέπει να ξαναδιαβάσουμε και για ποιο πράγμα δεν είμαστε ακόμη βέβαιοι.

Και η έντυπη εφημερίδα έχει ένα ακόμη, πολύ απλό πλεονέκτημα:

δεν μας διακόπτει.

Δεν θα εμφανίσει ξαφνικά ένα μήνυμα, μια ειδοποίηση ή ένα βίντεο. Μας επιτρέπει να παραμείνουμε λίγο περισσότερο στην ίδια πληροφορία.

Μας αφήνει μόνους με το κείμενο — και επομένως με τη σκέψη μας.

Η γνώση πρέπει να συνδεθεί με όσα ήδη γνωρίζουμε

Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο σημείο.

Η πληροφορία από μόνη της δεν είναι ακόμη γνώση.

Για να αποκτήσει πραγματική αξία, χρειάζεται να την κατανοήσουμε και να τη συνδέσουμε με όσα ήδη γνωρίζουμε. Μια καινούργια πληροφορία βρίσκει τη θέση της δίπλα σε προηγούμενες γνώσεις και εμπειρίες. Τις συμπληρώνει, κάποτε τις διορθώνει και άλλοτε μας αναγκάζει να αναθεωρήσουμε κάτι που μέχρι χθες θεωρούσαμε βέβαιο.

Έτσι οικοδομείται σταδιακά μια πλουσιότερη εικόνα του κόσμου.

Και όσο περισσότερα κατανοούμε, τόσο περισσότερα έχουμε στη διάθεσή μας όταν χρειάζεται να κρίνουμε μια νέα κατάσταση.

Η γνώση γίνεται εργαλείο κρίσης. Και η κρίση γίνεται εργαλείο επιλογής.

Τελικά, από πού πρέπει να ενημερωνόμαστε;

Ασφαλώς όχι μόνο από την εφημερίδα.

Το γεγονός ότι κάτι είναι τυπωμένο δεν το κάνει αυτομάτως αληθινό, όπως και το γεγονός ότι κάτι βρίσκεται στο διαδίκτυο δεν το κάνει αναξιόπιστο. Υπάρχει εξαιρετική ψηφιακή δημοσιογραφία και το διαδίκτυο μας επιτρέπει να διασταυρώνουμε πηγές πολύ γρήγορα.

Το ουσιαστικό επομένως δεν είναι μόνο από πού ενημερωνόμαστε, αλλά και πώς.

Να επιλέγουμε αξιόπιστες πηγές. Να μη μένουμε στον τίτλο. Να διαβάζουμε ολόκληρη την πληροφορία. Να αναζητούμε την προέλευσή της. Να συγκρίνουμε. Να αμφισβητούμε όταν χρειάζεται. Και να αφήνουμε χρόνο στον εαυτό μας να σκεφτεί.

Από την πληροφορία στη ζωή

Και ίσως εδώ βρίσκεται τελικά η απάντηση στην αρχική ερώτηση.

Η αξία της εφημερίδας δεν βρίσκεται απλώς στο ότι μας μεταφέρει περισσότερες πληροφορίες. Βρίσκεται στο ότι ο τρόπος της προσεκτικής ανάγνωσης μπορεί να υπηρετήσει τον βαθύτερο σκοπό της ενημέρωσης.

Γιατί ο σκοπός δεν είναι να συσσωρεύουμε ειδήσεις στο μυαλό μας.

Είναι να τις κατανοούμε, να τις συνδέουμε με όσα ήδη γνωρίζουμε, να τις ενσωματώνουμε στη γνώση και στην εμπειρία μας και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, να διαμορφώνουμε καλύτερη κρίση.

Έτσι ο χρόνος που αφιερώνουμε στην ενημέρωση δεν είναι χαμένος χρόνος ούτε παθητική κατανάλωση πληροφοριών. Μπορεί να γίνει επένδυση στη σκέψη μας.

Γιατί η γνώση που κατανοήθηκε και αφομοιώθηκε γίνεται ένα εργαλείο που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε στην πραγματική ζωή: για να αναγνωρίζουμε έναν κίνδυνο, να αποφεύγουμε μια πλάνη, να κατανοούμε έναν άνθρωπο ή μια κατάσταση, να επανεξετάζουμε μια άποψη και τελικά να παίρνουμε πιο συνειδητές αποφάσεις.

Ενημερωνόμαστε, λοιπόν, όχι απλώς για να γνωρίζουμε τι συμβαίνει στον κόσμο, αλλά για να κατανοούμε καλύτερα τον κόσμο και τη θέση μας μέσα σε αυτόν.

Και ίσως αυτή να είναι η ουσιαστικότερη διαδρομή της πραγματικής ενημέρωσης:

Πληροφορία – κατανόηση – γνώση – κρίση – επιλογή.

Όταν η πληροφορία ακολουθεί αυτή τη διαδρομή, δεν μένει απλώς στο χαρτί. Γίνεται μέρος της ζωής μας.

Και τότε η ενημέρωση εκπληρώνει τον βαθύτερο σκοπό της: να μας βοηθά να ζούμε με περισσότερη γνώση, καλύτερη κρίση, μεγαλύτερη συνειδητότητα και, τελικά, καλύτερη ποιότητα ζωής.