Η περιφορά του Επιταφίου στον Αρχάγγελο- Ένα μοναδικό έθιμο πολλών αιώνων

Ελευθερία Πελλού

Ξημερώματα του Μεγάλου Σαββάτου γίνεται στον Αρχάγγελο της Ρόδου η περιφορά του Επιταφίου, ο οποίος στολίζεται με λουλούδια των πιστών που τον συνοδεύουν σε όλη τη διαδρομή, τηρώντας ένα έθιμο που ξεκινάει αιώνες πριν!

Στο χωριό Αρχάγγελος της Ρόδου, η Μεγάλη Εβδομάδα δεν είναι απλώς μια θρησκευτική περίοδος· είναι βίωμα, μνήμη και ταυτότητα. Κάθε στενό, κάθε αυλή και κάθε χτύπος της καμπάνας κουβαλά το βάρος μιας παράδοσης που αντέχει στον χρόνο και συνεχίζει να συγκινεί.

Εδώ, η κορύφωση των Αγίων αυτών ημερών έρχεται μέσα από ένα έθιμο που ξεπερνά τα όρια της θρησκευτικής τελετουργίας και αγγίζει βαθιά την ψυχή του κάθε ανθρώπου: τον Επιτάφιο. Εδώ, δεν πρόκειται απλώς για μια περιφορά· πρόκειται για μια μοναδική εμπειρία που ενώνει οικογένειες, γενιές και μνήμες αιώνων όσο διαρκεί αυτό το μοναδικό έθιμο.

Ο πρόεδρος της κοινότητας του Αρχαγγέλου, κ. Χρήστος Ίκουτας, μιλά στη «Ροδιακή» με συγκίνηση και σεβασμό για όλα όσα κρατούν ζωντανή την ψυχή του τόπου. «Ναι, είναι σίγουρο ότι τότε τηρούνταν περισσότερες διαδικασίες», μας λέει, για να προσθέσει πως όμως ακόμη και σήμερα το χωριό διατηρεί έναν πλούτο εθίμων που ξεκινά από τη Μεγάλη Δευτέρα και κορυφώνεται τη Λαμπρή.

Οι πρώτες ημέρες κυλούν με κατάνυξη, σύμφωνα με τον κ. Ίκουτα: «Τη Μ. Δευτέρα δεν έχουμε τίποτα άλλο από την Ακολουθία του Νυμφίου· το ίδιο είναι και τη Μ. Τρίτη. Την Τετάρτη είναι το Ευχέλαιο, με την καμπάνα να σημαίνει στις 6.30 το απόγευμα, και τη Μ. Πέμπτη η Αποκαθήλωση ή αλλιώς τα δώδεκα Ευαγγέλια, όπως τα λέμε εμείς».

Αυτό όμως που γίνεται διαφορετικά στον Αρχάγγελο είναι ο Επιτάφιος. «Στον Επιτάφιο υπάρχουν πέντε Σταυροί, οι οποίοι είναι μόνιμοι, σταθεροί. Τον κάθε Σταυρό τον έχει κάποια οικογένεια που τον παίρνει στο σπίτι της». Δεν είναι μια τυπική συμμετοχή· είναι ευθύνη, τιμή και κληρονομιά.

Κάθε οικογένεια λοιπόν αναλαμβάνει να «ντύσει» τον Σταυρό της μέσα στο σπίτι της με ευλάβεια και φροντίδα, πριν τον επιστρέψει στην εκκλησία το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής. Εκεί, το ιδιωτικό γίνεται συλλογικό. «Μεγάλη Παρασκευή πρωί τον ντύνει μέχρι τις 10-11 η ώρα και τον φέρνει στην Εκκλησία, όπου άλλες κοπέλες, άλλες γυναίκες στολίζουν όλο το σώμα του Επιταφίου με ό,τι λουλούδια διαθέτει και προσφέρει ο καθένας», μας εξηγεί ο κ. Ίκουτας.

Όταν ολοκληρωθεί το στόλισμα του κουβουκλίου, τότε ο Επιτάφιος μεταφέρεται μέσα στο Ιερό. Στο μεταξύ, έχουν έρθει στην εκκλησία και οι στολισμένοι από τις οικογένειες Σταυροί, οι οποίοι τοποθετούνται στη θέση τους. Μέχρι τη μία το μεσημέρι της Μ. Παρασκευής όλα είναι έτοιμα και τότε ξεκινά η λειτουργία της Αποκαθήλωσης, η οποία ολοκληρώνεται περίπου στις 4-4.30 το απόγευμα της ίδιας ημέρας.

Ο Επιτάφιος παραμένει στολισμένος μέσα στην εκκλησία και περίπου στις 2 τα ξημερώματα του Μ. Σαββάτου αρχίζουν να χτυπούν οι καμπάνες καλώντας τον κόσμο. Η εικόνα είναι βαθιά συγκινητική, και στις 4.30 τα ξημερώματα του Μ. Σαββάτου ο Επιτάφιος βγαίνει από την εκκλησία για την περιφορά. Περνάει από κάθε σπίτι, κάθε σοκάκι, κάθε σημείο του χωριού, συνοδεία πλήθους κόσμου όλων των ηλικιών.

Η περιφορά ολοκληρώνεται περίπου στις έξι το πρωί με την επιστροφή του Επιταφίου στην κεντρική εκκλησία του χωριού, στον Ταξιάρχη. Τότε η ένταση κορυφώνεται μέσα στην εκκλησία. «Χαλάει ο κόσμος μέσα στην Εκκλησία, κουνώντας πολυελαίους, σπάζοντας γλάστρες… να γίνει πολύ νταβαντούρι», μας λέει ο κ. Ίκουτας, περιγράφοντας το ξέσπασμα που προαναγγέλλει τη χαρά της Ανάστασης.

Ο Επιτάφιος στον Αρχάγγελο, πέρα από εντυπωσιακός, έχει και βάρος· κυριολεκτικά και συμβολικά. Όπως μας λέει ο πρόεδρος της Κοινότητας Αρχαγγέλου: «Ζυγίζει πάνω από 150 κιλά, καθώς στολίζεται με πάρα πολλά λουλούδια!» Είναι το βάρος της πίστης, της συμμετοχής, της ανάγκης των ανθρώπων να προσφέρουν ό,τι έχουν.

Το πιο συγκλονιστικό στοιχείο, όμως, είναι η συνέχεια στον χρόνο. Δεν πρόκειται για ένα έθιμο που απλώς επαναλαμβάνεται, αλλά για μια ζωντανή παράδοση που μεταβιβάζεται. «Εγώ κάνω σταυρό από το 1978… και τώρα τον δίνω στην οικογένειά μου», μας λέει χαρακτηριστικά ο πρόεδρος, θέλοντας να τονίσει τη μετάβαση από γενιά σε γενιά.

Και όταν ο Επιτάφιος επιστρέψει στην εκκλησία μετά την περιφορά και γίνει η Ανάσταση, τότε πάλι κάθε οικογένεια θα πάρει το Σταυρό της σπίτι της για να τον φυλάξει για την επόμενη χρονιά.

Το βράδυ, η αναμονή για το «Χριστός Ανέστη» συνοδεύεται από φωτιές και παιχνίδια. «Ανάβουμε μια μεγάλη φωτιά… οι λεγόμενες κουτσούρες… και περιμένουμε… για την πρώτη Ανάσταση», αναφέρει. Όταν τελικά φτάνει η στιγμή, ο ουρανός φωτίζεται: «Στην Ανάσταση πέφτουν πάρα πολλά, μα πάρα πολλά πυροτεχνήματα…».

Την Κυριακή του Πάσχα, το έθιμο συνεχίζεται με τη «δεύτερη Ανάσταση» και το κάψιμο του Ιούδα. «Παριστάνοντας τον Ιούδα… του βάζουμε φωτιά την ώρα του Ευαγγελίου», λέει, ενώ η ημέρα ολοκληρώνεται το απόγευμα, μετά το πέρας της Θείας Λειτουργίας, με το παραδοσιακό φαγητό της «ρηφικής», που ψήνεται αργά σε ξυλόφουρνους από το Μ. Σάββατο.

Παρά τις αλλαγές των καιρών, στον Αρχάγγελο της Ρόδου η ουσία παραμένει αναλλοίωτη. «Απαξάπαντες, μικροί, μεγάλοι, άντρες, γυναίκες, παιδιά και γέροι», συμμετέχουν, τονίζει ο πρόεδρος. Και όταν τον ρωτάμε για την ηλικία αυτών των εθίμων, η απάντηση είναι αποκαλυπτική: «Πολύ πριν γεννηθώ εγώ… που σημαίνει εκατονταετίες»!