Ιω. Βολανάκης: ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΡΩΜΑΤΙΚΑ ΦΥΤΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Υπερικόν το ολύμπιον (Hypericum olympicum), κοινώς σπαθόχορτο, βαλσαμόχορτο, μαγιοβότανο, βοτάνι του Αγίου Ιωάννη, αγούδουρας κ.λπ.

Rodiaki NewsRoom

Γράφει o

Δρ. Ιωάννης Ηλ. Βολανάκης

Επίτιμος Έφορος Αρχαιοτήτων

Το Υπερικόν το ολύμπιον (Hypericum olympicum) είναι φρύγανον, που ανήκει στο γένος Υπερικόν (Hypericum) και το οποίον περιλαμβάνει περί τα τετρακόσια (400) είδη. Πρόκειται για φρύγανα, θάμνους και μικρά δένδρα, τα οποία φύονται στις διάφορες περιοχές των ευκράτων ζωνών της γης. Μερικά από αυτά είναι αείφυλλα ή αειθαλή, ενώ τα περισσότερα είναι φυλλοβόλα.

Τα είδη ποικίλλουν ως προς την μορφή και το μέγεθος. Ορισμένα από αυτά είναι πολύ μικρά και άλλα φθάνουν στο ύψος έως και τρία (3,00) μέτρα. Τα φυτά αυτά αρέσκονται στον ήλιο, ανέχονται όμως και την σκιά. Ευδοκιμούν σε εδάφη εύφορα και διαπερατά, τα οποία στεγνώνουν καλώς. Ορισμένα από τα είδη αυτά είναι επιρρεπή σε πυρκαϊές. Τα άνθη των είναι κίτρινα και πολλαπλασιάζονται με σπέρματα.

Στο γένος αυτό υπάγονται πολλά είδη, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται και τα ακόλουθα :

1)Υπερικόν το ανδρόσαιμον (Hypericum androsaemum)

2)Υπερικόν το βεάνιον (Hypericum beanium)

3)Υπερικόν το κερατοειδές (Hypericum ceratoides)

4)Υπερικόν το ροδόπαιον (Hypericum rhodopaeum)

5)Υπερικόν το πολύφυλλον (Hypericum frondosum)

6)Υπερικόν το μονογύνες (Hypericum monogynes), συνώνυμον του οποίου είναι το 7)Υπερικόν το σινικόν (Hypericum chinence).

8)Υπερικόν το αναπεπταμένον (Hypericum patulum)

9)Υπερικόν το έρπον (Hypericum reptans)

10)Υπερικόν το ανελισσόμενον (Hypericum revolutum)

11)Υπερικόν το ούλον (Hypericum crispum)

12)Υπερικόν το ολύμπιον (Hypericum olympicum)

Το Υπερικόν το ολύμπιον (Hypericum olympicum) είναι κοινώς γνωστόν με τα ονόματα: σπαθόχορτο, βαλσαμόχορτο, στομαχόχορτο, αιματόχορτο, μαγιοβότανο. Βοτάνι του Αίου Ιωάννη, αγούδουρας ή γούδουρας (Κρήτη) κλπ.

Πρόκειται για φρύγανο μικρού μεγέθους (ύψους 0,20-0,30 μ. περίπου), το οποίον απαντά ως αυτοφυές στην Ελλάδα, στη Μικρά Ασία (Τουρκία), τη Συρία και άλλες παραμεσόγειες χώρες. Είναι μονοετές, φύεται τον χειμώνα και αναπτύσσεται το καλοκαίρι σε ακαλλιέργητους ή καλλιεργημένους αγρούς.

Από τη ρίζα του φύονται πολλοί βλαστοί, όρθιοι, οι οποίοι κάμπτονται προς τα έξω ή είναι οριζοντίως τοποθετημένοι επί της επιφανείας του εδάφους. Από τους βλαστούς αυτούς φύονται μικροί κλαδίσκοι, από τους οποίους εκφύονται μακρόστενα, καστανοπράσινα φύλλα (μήκους 0,025 μ. περίπου). Περί το τέλος του θέρους εμφανίζονται στις άκρες των βλαστών άφθονα, ευμεγέθη, κίτρινα άνθη, τα οποία είναι πολύ εντυπωσιακά.

Αρχαία Γραμματεία

Οι αρχαίοι εγνώριζαν το Υπερικόν το ολύμπιον, καθώς και άλλα είδη του Υπερικού, όπως επίσης και τις φαρμακευτικές και θεραπευτικές των ιδιότητες, τα οποία εχρησιμοποιούσαν ποικιλοτρόπως. Ενδεικτικά αναφέρονται τα επόμενα παραδείγματα:

Α) Θεόφραστος ο Ερέσιος

«Πολλά δε εστι και τα πανάκη και οι τιθύμαλλοι και έτερ΄ άττα, πάνακες γαρ καλούσι πρώτον μεν το εν Συρία, περί ου μικρώ πρότερον είρηται, άλλα δε τα τρία, το μεν Χειρώνιον καλούμενον, το δ΄ Ασκληπίειον, το δ΄ Ηράκλειον. ΄Εχει δε το μεν Χειρώνιον φύλλον μεν όμοιον λαπάθω μείζον δε και δασύτερον, άνθος δε χρυσοειδές, ρίζαν δε μακράν. Φιλεί δε μάλιστα τα χωρία τα πίονα. Χρώνται δε προς τε τους έχεις και τα φαλάγγια και τους σήπας και τα άλλα ερπετά διδόντες εν οίνω και αλείφοντες μετ΄ ελαίου. Του δ΄ έχεως το δήγμα και καταπλάττοντες και εν οξίνη πιείν διδόντες. Αγαθήν δε φασι και ελκών εν οίνω και ελαίω και φυμάτων εν μέλιτι».

(Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορίας 9, 11, 1).

Ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν, ότι το υπό του Θεοφράστου αναφερόμενον «Πάνακες το Χειρώνιον» ταυτίζεται με το Υπερικόν το ολύμπιον, ενώ άλλοι υποθέτουν, ότι πιθανώς πρόκειται για την ΄Ινουλα το ελένιον ( Inula helenium). Πιθανώτερον φαίνεται να πρόκειται για το Υπερικόν το ολύμπιον.

Β) Διοσκουρίδης ο Πεδάνιος

Ο Διοσκουρίδης αναφέρει διάφορα είδη υπερικού και κάνει λόγον για τις φαρμακευτικές των ιδιότητες και τις θεραπευτικές αυτών χρήσεις.

Ένα από τα είδη που αναφέρει, το ονομάζει «ανδρόσαιμον», ήτοι φυτόν, του οποίου οι χυμοί έχουν χρώμα αίματος ανθρώπου, επειδή πράγματι, τόσον ο χυμός, όσον και οι βλαστοί φέρουν χρώμα καστανέρυθρον ή βαθυκόκκινον.

Ο Διοσκουρίδης μεταξύ άλλων αναφέρει και τα επόμενα :

1)«Υπερικόν, οι δε ανδρόσαιμον (καλούσι), οι δε κόριον, οι δε χαμαίπιτυν, διά το την περί το σπέρμα οσμήν εοικέναι ρητίνη πιτυίνη, φύλλα δε έχει πηγάνω όμοια. Θάμνος φρυγανοειδής, σπιθαμιαίος, υπέρυθρος, άνθος έχων λευκοίω όμοιον, λοβόν δε υπόδασυν, προμήκη εν τω περιφερεί, μέγεθος κριθής, εν ω σπέρμα μέλαν ρητίνης όζον. Φύεται δε εν εργασίμοις και τραχέσι χωρίοις.

Δύναμιν δε έχει διουρητικήν και εμμήνων αγωγόν προστιθέμενον, τεταρταϊκούς τε απαλλάσσει μετ΄ οίνου πινόμενον. Θεραπεύει δε και ισχιάδας επί ημέρας τεσσαράκοντα το σπέρμα πινόμενον, τα δε φύλλα συν τω σπέρματι καταπλασθέντα ιάται κατακαύματα.

Άσκυρον, οι δε ασκυροειδές, οι δε ανδρόσαιμον. Και τούτο είδος εστιν υπερικού μεγέθει διαφέρον, κλωσί μείζον, φρυγανωδέστερον δε και πεφοινιγμένον. ΄Ανθη δε μήλινα φέρει, καρπόν όμοιον υπερικώ, όζοντα ρυτίνης και εν τω παρατριβήναι οιονεί αιμάσσοντα τους δακτύλους, ως διά τούτο ανδρόσαιμον καλείσθαι.

Ποιεί δε ο τούτου καρπός προς ισχιάδας πινόμενος μεθ΄ υδρομέλιτος κοτυλών δυείν. ΄Αγει δε χολώδη και κόπρια πολλά. Συνεχώς δε δει διδόναι, άχρι αν υγιασθώσι. Ποιεί και προς πυρίκαυτα επιπλασθείσα».

(Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής 3, 154-155).

2)Ορισμένοι σύγχρονοι μελετητές ταυτίζουν το υπό του Διοσκουρίδου αναφερόμενον «Πάνακες Χειρώνιον», με το Υπερικόν το ολύμπιον (Πρβλ. H. Baumann, Die griechische Pflanzenwelt, im Mythos, Kunst und Literatur, Muenchen 1999, σ. 118). Η ταύτιση αυτή φαίνεται πολύ πιθανή. Ο Διοσκουρίδης σημειώνει σχετικά τα ακόλουθα :

«Πάνακες Χειρώνιον. Φύεται μάλιστα εν τω Πηλίω όρει, φύλλα δε έχε αμαράκω εμφερή, άνθη χρυσοειδή, ρίζαν λεπτήν και ου βαθείαν, γευομένω δε δριμείαν.

Δύναμιν δε έχει η ρίζα προς ερπετά πινομένη και η κόμη δε επιπλασσομένη προς τα αυτά ποιεί».

(Διοσκουρίδης, Περί ύλης ιατρικής, 3, 50).

Ο Διοσκουρίδης θεωρεί το Πάνακες το Χειρώνιον σπουδαίον αντίδοτον σε περιπτώσεις δηγμάτων από φίδια και άλλα ερπετά.

Λαϊκή Ιατρική

Το Υπερικόν το ολύμπιον χρησιμοποιείται επίσης ευρέως από την Λαϊκή Ιατρική. Ενδεικτικά αναφέρονται τα επόμενα παραδείγματα :

1)« Εις πάσα πόνον

Τρεις κλόνους αγουδούρους ( = Υπερικόν το ολύμπιον) μονόκλονους και ρίζες απουράνου (΄Ακανθα η ομαλή) και άφθαστου (Γοργόνειον το άφθαστον ή ΄Ασταφτος στην κρητική διάλεκτο) κοπάνησον καλά, βγάλε τον ζομόν και ανακάτοσε με ζάχαριν, δος του να πχη και περνά ο πόνος».

(Ν. Ε. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα, Ρέθυμνο 2001, σ. 91).

2) «Εις δυσουρίαν, ήτοι φιάγκον

… Κορίδας (= Κόριον ή Υπερικόν του Διοσκουρίδου) κοπάνησον καλά και ας τα θέτι εις την τρύπαν της φύσις του».

(Ν. Ε. Παπαδογιοαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα, Ρέθυμνο 2001, σ. 117).

3)Σήμερα, σύμφωνα με την Λαϊκή Ιατρική, όπως αυτή εφαρμόζεται ειδικώτερα στην Κρήτη, συλλέγονται οι ανθισμένοι βλαστοί του Υπερικού του ολύμπιου ή αγούδουρα και το αφέψημα αυτών συνιστάται προς την καταπολέμηση της δυσουρίας, των αμοιβάδων και των ασκαρίδων.

4)Επίσης από το φρύγανον αυτό εξάγεται το σπαθόλαδο, το οποίον θεωρείται κατάλληλον για την επούλωση πληγών, τραυμάτων, καυμάτων κλπ,.

(Ι. Ηλ. Βολανάκης, Φαρμακευτικά και αρωματικά φυτά της νήσου Νισύρου της Δωδεκανήσου, περιοδικόν «ΝΙΣΥΡΙΑΚΑ», τ. 18, Αθήναι 2009, σ. 357).

5)Ως προς την παραγωγή του σπαθόλαδου εφαρμόζονται τα ακόλουθα :

Συλλέγονται οι κορυφές του υπερικού σύγκαρπες, τοποθετούνται σε φιάλες πλήρεις ελαιολάδου, τις οποίες αφήνουν στον ήλιον επί σαράντα (40) ημέρες. Στη συνέχεια το σπαθόλαδο αυτό χρησιμοποιείται ως φάρμακο, το οποίον συνίσταται από την Λαϊκή Ιατρική για εξωτερική χρήση σε διάφορες παθήσεις.

(Ευ. Φραγκάκη, Συμβολή εις την δημωδη ορολογίαν των φυτών, Αθήναι 1969, σ. 22-23).

6)Το Υπερικόν το ολύμπιον ονομάζεται επίσης στομαχόχορτο και το αφέψημα αυτού θεωρείται κατάλληλο σε περιπτώσεις στομαχικών διαταραχών.

Άλλη πρακτική χρήση του υπερικού, είναι η χρησιμοποίησή του για να κατασκευάζουν σάρωθρα (σκούπες), ως προσάναμμα για την εστία, για να κλείνουν τα στόμια πηλίνων δοχείων (σταμνών), που περιέχουν υγρά κλπ.

Υπερικόν, «Βοτάνι του Άϊ Γιαννιού» (Johanneskraut) ή «Μαγιοβότανο»

Συγγενές προς το Υπερικόν το ολύμπιον είναι το κοινώς γνωστόν ως «Βοτάνι του ΄Αϊ Γιαννιού» (Johanneskraut). Είναι φρύγανο, τα φύλλα του οποίου ομοιάζουν με εκείνα του Υπερικού του ολύμπιου ή αγούδουρα (ύψους 0,10 μ. περίπου). Τούτο φύεται κατά προτίμηση στις παρυφές χαμηλών ανδήρων και σχηματίζει μικρές κοινότητες. Ανθίζει συνήθως κατά το δεύτερο μισό του Ιουνίου, γι΄ αυτό και έλαβε την ονομασία «Βοτάνι του Άϊ Γιαννιού», επειδή στις 24 Ιουνίου έχομε την εορτή του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου (Γενέθλιον του Προδρόμου). Τα άνθη του φυτού αυτού έχουν ένα έντονο, χρυσίζον και λαμπερό κίτρινο χρώμα.

Οι ανθισμένοι βλαστοί του φυτού αυτού τοποθετούνται εντός φιαλών με ελαιόλαδο, αφήνονται στον ήλιο για σαράντα (40) ημέρες και στη συνέχεια το έλαιον αυτό είναι κατάλληλο για διάφορες θεραπευτικές χρήσεις, π.χ. νοσήματα του δέρματος, εγκαύματα κ.λπ.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ :

Π. Γ. Γενναδίου, Λεξικόν Φυτολογικόν, Εκδοτικός οίκος ΔΑΜΙΑΝΟΣ (Αθήναι 1915-1916), σ. 547-551.

Δ. Σ. Καββάδας, Εικονογραφημένον Βοτανικόν-Φυτολογικόν Λεξικόν, Εκδόσεις ΠΗΓΑΣΟΣ (Αθήνα 1956-1963).

Μυρσ. Λαμπράκη, Τα Χόρτα (Αθήνα 2000).

Ν. Εμμ. Παπαδογιαννάκης, Κρητικό Ιατροσόφιον του 19ου αιώνα (Ρέθυμνο 2001).

Ευ. Κ. Φραγκάκι, Η Δημώδης Ιατρική της Κρήτης (Αθήναι 1978).

Φυτολογία, Εκδοτική Αθηνών (Αθήναι 1990).

Η. Baumannn, Die Griechische Pflanzenwelt (Muenchen 1999).

Koenemann, Botanica. Das Abc der Pflanzen. 10.000 Arten in Text und Bild (Koeln 1997).

R. Scheppelmann, Flora Graeca. Sibthorpiana, Volksausgabe, Edition Kentavros, (Hamburg 2017).

Fr. W. Sieber, Ταξίδι στη νήσο Κρήτη του Ελληνικού Αρχιπελάγους κατά το έτος 1817, Λειψία 1823. Μετάφραση από τα Γερμανικά στα Ελληνικά υπό Δρ. Ιω. Ηλ. Βολανάκη, Αρχαιολόγου, (Αθήναι 2022).

J. Pitton de Tournefort, Ταξίδι στην Κρήτη και τις νήσους του Αρχιπελάγους 1700-1702, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (Ηράκλειο 2003).