Το τραγούδι «Δωδεκάνησα» του Τιμόθεου Ξανθόπουλου: Ένα μουσικό και ιστορικό τεκμήριο εκατό χρόνων

Rodiaki NewsRoom

Στέφανος Φευγαλάς, Συγγραφέας, υποψήφιος διδάκτορας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Το τραγούδι «Δωδεκάνησα», με τις επισημάνσεις «εμβατήριον» και «δι άσμα και κλειδοκύμβαλον», σε μουσική του Τιμόθεου Ξανθόπουλου και στίχους του Ιωάννη Πολέμη, κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Φέξη στην Αθήνα. Αντίτυπο της παρτιτούρας εντοπίστηκε στο Αρχείο της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος «Λίλιαν Βουδούρη».

Η συγκεκριμένη έκδοση φέρει την ένδειξη «Στον Πάριν Ι. Ρούσσον». Πρόκειται για αφιέρωση στον Πάρι Ρούσσο (1882-1966), έναν Λέριο που θεωρείται μία από τις σημαντικές προσωπικότητες που έδρασαν με σκοπό την ένωση των Δωδεκανήσων με το ελληνικό κράτος. Στα σημαντικότερα στοιχεία της δράσης του Ρούσσου εντάσσεται η συμμετοχή του στις διεργασίες από το 1918 και έπειτα, για την προώθηση των συμφερόντων των Δωδεκανησίων. Η παρτιτούρα κυκλοφόρησε και υπό τον τίτλο «Τα Δωδεκάνησα» μέσω του μουσικού λευκώματος «Φαντάζιο» (τεύχος 64), όπως συνέβη και με άλλα τραγούδια του Τιμόθεου Ξανθόπουλου. Σε αυτή την έκδοση υπάρχει η ένδειξη «για τραγούδι και πιάνο», ενώ στο εσωτερικό υπάρχει η σημείωση «αφιερωμένο στον αλύτρωτο δωδεκανησιακό Ελληνισμό».

Ο συνθέτης του τραγουδιού, ο Τιμόθεος Ξανθόπουλος (1864-1942), γεννήθηκε στη Σμύρνη και σπούδασε πιάνο, όργανο και σύνθεση στο Ωδείο της Βιέννης, με σημαντικούς δασκάλους, ανάμεσά τους τον Anton Bruckner. Το δίπλωμά του, μάλιστα, φέρει την υπογραφή του Johannes Brahms. Εγκαταστάθηκε το 1888 στην Αθήνα, όπου δίδαξε στο Ωδείο Αθηνών (1909-1914) και ίδρυσε Σχολή Πιάνου. Υπηρέτησε ως οργανίστας στο παρεκκλήσι των ανακτόρων και στον Άγιο Διονύσιο των Καθολικών. Μαθητές του υπήρξαν ο Μανώλης Καλομοίρης και ο Πέτρος Επιτροπάκης. Στην εργογραφία του Ξανθόπουλου περιλαμβάνονται δημοφιλή τραγούδια της εποχής (σερενάτες, βαρκαρόλες, νυκτωδίες κ.λπ.) με λυρικό ύφος και δυτικότροπη αισθητική. Μεγάλη επιτυχία γνώρισε το τραγούδι «Ανάμνησις της Σμύρνης» σε στίχους Γ. Βοντζαλίδη, καθώς και η λεμβωδία «Υπό το φως της Σελήνης». Συνέθεσε τραγούδια βασισμένα σε ποιήματα των Πολέμη, Μωραϊτίνη, Δροσίνη και Μαλακάση, τα οποία ερμήνευσαν διακεκριμένοι λυρικοί καλλιτέχνες όπως ο Τίτος Ξηρέλλης. Παρέδωσε επίσης πολεμικά εμβατήρια (π.χ. «Σμολένσκης», «Για την Κρήτη»), θούρια και μουσική για επιθεωρήσεις (π.χ για το «Πανόραμα» και τον «Παπαγάλο»).

Όπως ήδη αναφέρθηκε, το στιχουργικό περιεχόμενο του εμβατήριου «Δωδεκάνησα» φέρει την υπογραφή του Ιωάννη Πολέμη (1862-1924). Οι ποιητικές συλλογές του Πολέμη δημοσιεύτηκαν από τη δεκαετία του 1880 ως το 1910, ενώ έγραψε και έμμετρα θεατρικά έργα. Επέδειξε στιχουργική ευχέρεια και χαλαρότητα στη μετρική διάσταση των ποιημάτων, ενώ επέλεξε για τα ποιήματά του θέματα καθημερινά και κοινά, αναδεικνύοντας επιμέρους συναισθηματικές καταστάσεις, ορισμένες φορές μέσω ρομαντικού πομπώδους ύφους. Η θεματολογία του, η μελαγχολική χροιά και ελεγειακός τόνος των ποιημάτων του, συντέλεσαν στο να γίνουν αγαπητά στο ευρύ κοινό. Ποιήματα του Πολέμη έχουν μελοποιήσει σημαντικοί έλληνες συνθέτες, όπως ο Θεόδωρος Σπάθης, ο Σπύρος Σαμάρας, ο Διονύσιος Λαυράγκας, ο Ναπολέων Λαμπελέτ και ο Δημήτρης Ρόδιος. Αξίζει να σημειωθεί ότι ένα από τα πιο δημοφιλή τραγούδια του Τιμόθεου Ξανθόπουλου το «Όπως το Ρόδο τ’ αγαπώ» είναι επίσης βασισμένο σε στίχους του Πολέμη.

Οι εκδόσεις του τραγουδιού «Δωδεκάνησα» δεν φέρουν χρονολογία. Μάλιστα, με βάση τα παραπάνω στοιχεία, δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια ούτε ο χρόνος συγγραφής του ποιήματος, ούτε της σύνθεσης του τραγουδιού, ούτε ο χρόνος των δύο εκδόσεων. Ωστόσο, η κυκλοφορία της παρτιτούρας από τον εκδοτικό οίκο Φέξη, λόγω της αφιέρωσης που προαναφέρθηκε, φαίνεται ότι έχει γίνει προς το τέλος της πρώτης περιόδου της ιταλικής κυριαρχίας στα Δωδεκάνησα και πιθανότατα μετά την έναρξη των διαπραγματεύσεων του 1918 για την ένωση των Δωδεκανήσων με το ελληνικό κράτος. Επιπλέον, το στιχουργικό περιεχόμενο του τραγουδιού αντανακλά και εκείνη τη διάθεση και την ελπίδα για την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων, η οποία σε μεγάλο βαθμό εξανεμίζεται το 1922, όταν πια η Ιταλία παύει να αναγνωρίζει τις σχετικές συμφωνίες. Η κυκλοφορία της παρτιτούρας μέσω του περιοδικού «Φαντάζιο» είναι πιθανότατα μεταγενέστερη, όπως έχει συμβεί και με άλλες παρτιτούρες του μουσικού λευκώματος.
Στο επίπεδο δομής της παρτιτούρας, η μελωδία του τραγουδιού δεν εμφανίζεται σε ξεχωριστή γραμμή πενταγράμμου, αλλά αντιστοιχεί στο δεξί χέρι του πιάνου, ενώ οι στίχοι παρουσιάζονται από πάνω. Σε μουσικό επίπεδο, πρόκειται για δομή εμβατηρίου με αρχική ένδειξη «Tempo Marcia Giocosa» και διμερή μορφή. Το πρώτο μέρος είναι τοποθετημένο στη Φα μείζονα (περιλαμβάνοντας μία μικρή οκτάμετρη εισαγωγή) και το δεύτερο μέρος (Trio) στην Σιb μείζονα. Το τραγούδι ολοκληρώνεται με την επανάληψη του πρώτου μέρους. Παρακάτω παρατίθεται αυτούσιο το στιχουργικό περιεχόμενο, διατηρώντας την ορθογραφία του πρωτότυπου, όπως αποτυπώνεται στο μουσικό κείμενο:

Σ’ αργυρόχρυση φρεγάδα θρονιασμέν’ η λευτεριά
ξεκινά στεφανωμένη απ’ την Ελλάδα
δεν ψηφά τ’ αστροπελέκια σχίζει κύματα θεριά
και προβάλλει την πανώρηα της θωριά

Ενώθηκαν τα δώδεκα λιμάνια μ’ ακράτητη χαρά και περηφάνεια
για να δεχθούν μ’ αφρόπλεχτα στεφάνια τη γαλανόλευκη τη λευτεριά.

Αιώνων βάσανα τρομάρες αναστενάγματα λαχτάρες
σε μια στιγμή σκορπίζονται σαν τον καπνό στο φύσημα τ’ αγέρα
Ω λευτεριά στην αγκαλιά σου δροσολουσμέν’ απ’ τα φιλιά σου
μεμιάς τα Δωδεκάνησα αναγαλλιάζουν όλα πέρα ως πέρα.

Πηγές:
Αρχείο της Μεγάλης Μουσικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος «Λίλιαν Βουδούρη».
Δημαράς, Κ. Θ., Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, , εκδ. Γνώση, 2000.
Καλογερόπουλος, Τ., Το λεξικό της ελληνικής μουσικής, εκδ. Γιαλλελης, 1998.