Η Κάρπαθος – το νησί που έγινε γέφυρα επιστροφής στους πρόσφυγες της Δωδεκανήσου (1944-1946)

Rodiaki NewsRoom

Από τη συλλογή του Ιωάννη Β. Βασιλάκη

Τον Οκτώβριο του 1944, η Κάρπαθος ελευθερώθηκε μόνη της από τη γερμανική κατοχή και, λίγους μήνες αργότερα, έγινε τόπος σωτηρίας για χιλιάδες Δωδεκανήσιους πρόσφυγες που επέστρεφαν από τη Μέση Ανατολή.
«Ένα μικρό νησί μετατράπηκε σε σταθμό ελευθερίας, ανθρωπιάς και αναγέννησης»

Η Απελευθέρωση της Καρπάθου τον Οκτώβριο του 1944 υπήρξε γεγονός μοναδικό στην ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου· μια πράξη αυτενέργειας, εθνικής αξιοπρέπειας και ανθρωπιάς. Παρότι χρονικά ακολούθησε το Καστελλόριζο και τη Σύμη, η Κάρπαθος ήταν το μόνο νησί της Δωδεκανήσου που ελευθερώθηκε με τις δικές του δυνάμεις, χωρίς στρατιωτική επέμβαση ή εξωτερική βοήθεια. Με τη φυγή της γερμανικής φρουράς, οι κάτοικοι ύψωσαν τη γαλανόλευκη και συγκρότησαν προσωρινή επιτροπή διοίκησης — έναν πυρήνα ελεύθερης ελληνικής πολιτείας στο νοτιοανατολικό Αιγαίο.

Μέσα σε λίγες ημέρες, η Επιτροπή της Ελεύθερης Καρπάθου αποφάσισε να έρθει σε επαφή με τους Συμμάχους. Στις 11 Οκτωβρίου 1944, το μικρό καΐκι «Immacolata» απέπλευσε από τα Πηγάδια, μεταφέροντας αντιπροσωπεία Καρπαθίων προς την ελληνική κυβέρνηση του Καΐρου και το αρχηγείο των Βρετανικών Δυνάμεων της Μέσης Ανατολής. Ήταν η πρώτη αποστολή που έφυγε από ελεύθερο ελληνικό έδαφος μεταφέροντας το μήνυμα της λευτεριάς.

Η αποστολή της Immacolata υπήρξε καθοριστική. Οι Άγγλοι, ενημερωμένοι για την αυτοαπελευθέρωση του νησιού, αποφάσισαν να αποστείλουν στρατιωτικό τμήμα για να αναγνωρίσει και να υποστηρίξει τη νέα κατάσταση. Έτσι, στις 17 Οκτωβρίου 1944, έφθασε στην Κάρπαθο βρετανικό απόσπασμα, το οποίο εγκατέστησε στρατιωτική διοίκηση, εντάσσοντας το νησί στο συμμαχικό δίκτυο του Αιγαίου.

Ακόμα και μήνες πριν τη συνθηκολόγηση της Γερμανίας τον Μάιο του 1945, η Κάρπαθος απέκτησε έναν νέο ρόλο: έγινε κέντρο υποδοχής και περίθαλψης Δωδεκανησίων προσφύγων που επέστρεφαν από τη Μέση Ανατολή. Οι περισσότεροι είχαν καταφύγει από το 1943 στα στρατόπεδα της Γάζας, της Χάιφας και του Καΐρου, υπό την προστασία των Συμμάχων. Τώρα, συνοδευόμενοι από τις βρετανικές δυνάμεις και την UNRRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration), επέστρεφαν στα νησιά τους μέσα σε σκηνές συγκίνησης και ελπίδας.

Σύμφωνα με τα επίσημα συμμαχικά αρχεία, στην περιοχή φιλοξενήθηκαν συνολικά 5.340 πρόσφυγες Δωδεκανήσιοι: 3.375 στην Κάρπαθο, 1.000 στην Κάσο, 740 Ιταλοί επίσης στην Κάσο και 225 Έλληνες στη Σύμη. Στον Αφιάρτη, εκεί όπου βρισκόταν το κατεστραμμένο ιταλικό στρατιωτικό αεροδρόμιο, δημιουργήθηκε οργανωμένος προσφυγικός συνοικισμός. Την κατασκευή ανέλαβε η 660 Artisan Works Company του βρετανικού στρατού, υπό τον λοχία Tucker (BEM, Royal Engineers). Μέσα σε λίγες ημέρες στήθηκε ένας πλήρως λειτουργικός καταυλισμός με μαγειρεία, αποθήκες και σκηνές, που μπορούσαν να εξυπηρετήσουν σημαντικό αριθμό προσφύγων .

Η UNRRA, οργανισμός που ιδρύθηκε το 1943 και αντιπροσώπευε σαράντα τέσσερα κράτη υπό αμερικανική καθοδήγηση, είχε αναλάβει το έργο της ανακούφισης των πληθυσμών της Ευρώπης. Για την Κάρπαθο, η αποστολή της ήταν διπλή: στήριξη του τοπικού πληθυσμού και περίθαλψη των προσφύγων που επέστρεφαν από τη Μέση Ανατολή. Η τοπική κοινωνία συνεργάστηκε στενά με τις συμμαχικές αρχές, προσφέροντας εργασία, φιλοξενία και εθελοντική βοήθεια. Παρά την ανέχεια, το νησί μετατράπηκε σε σύμβολο αλληλεγγύης και αντοχής, εκεί όπου η δοκιμαζόμενη Δωδεκάνησος άρχισε να ξαναβρίσκει τη φωνή της.

Η Κάρπαθος δεν ήταν το πρώτο, αλλά το τρίτο ελεύθερο νησί του Αιγαίου, μετά το Καστελλόριζο και τη Σύμη. Ήταν όμως το μόνο που ελευθερώθηκε με τις δικές του δυνάμεις, χωρίς εξωτερική στρατιωτική βοήθεια. Και λίγους μήνες αργότερα, έγινε η πρώτη πύλη της επιστροφής των Δωδεκανησίων προσφύγων από τη Μέση Ανατολή, όταν οι Άγγλοι και η UNRRA οργάνωσαν την υποδοχή και την περίθαλψή τους στον Αφιάρτη.

Από εκεί, από το νοτιότερο άκρο του Αιγαίου, ξεκίνησε η ανασυγκρότηση των νησιών και η πορεία προς την Ένωση με την Ελλάδα. Η Κάρπαθος υπήρξε ο τόπος όπου η Δωδεκάνησος ξαναβρήκε τον βηματισμό της, ο πρώτος σταθμός της επιστροφής και της ανασυγκρότησης. Από το Αεροδρόμιο του «Αφιάρτη» ξεκίνησε μια νέα αρχή — εκεί όπου η ελευθερία συνάντησε την ευθύνη και η μνήμη έγινε συνέχεια.