Αγ. Ξάνθης: Ένας Παγκόσμιος Γεωπολιτικός Άτλας, από μια ξεχωριστή ματιά…

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο Δρ. Αγαπητός Ξάνθης*
Αρχιτέκτονας

Είναι κάποια βιβλία που από μονά τους είναι μικρές εγκυκλοπαίδειες. Το πρώτο ήταν του ιδίου συγγραφέα Pascal Boniface με τίτλο «ΑΤΛΑΣ διεθνών σχέσεων» (2022). Αθήνα: Πεδίο, σε μετάφραση Σοφίας Σφυρόερα, όπου γινόταν μια συστηματική, γεωγραφική ανάλυση των διεθνών σχέσεων, της διεθνούς πολιτικής και οικονομίας, της διεθνούς οργάνωσης, της ευρωπαϊκής εικόνας αλλά και των άλλων πρωταγωνιστών της παγκόσμιας σφαίρας. Μάλιστα, ονοματίζει ότι ο κόσμος σήμερα βρίσκεται σε διαδικασία του πολυ-πολισμού με την ανάδυση μη δυτικών δυνάμεων και με το πιθανό τέλος του μονοπωλίου ισχύος της Δύσης.

Και έρχεται το δεύτερο συμπληρωματικό και πολύ ενδιαφέρον πόνημα των: Pascal Boniface & Hubert Vedrine με τίτλο «Παγκόσμιος Γεωπολιτικός ΑΤΛΑΣ-100 χάρτες για την κατανόηση ενός χαοτικό κόσμου», (2004).Αθήνα: Πεδίο, σε μετάφραση Σοφίας Σφυρόερα.

Στο πρώτο, την επιστημονική επιμέλεια έχει, καθηγητής κ. Σωτήρης Ντάλης, στο δε δεύτερο έχουμε ένα πρόλογο από τον τ. πρέσβη Γεώργιο Σαββαΐδη και πάλι την επιστημονική επιμέλεια έχει ο καθηγητής κ. Σωτήρης Ντάλης.

Είναι και τα δύο βιβλία σαν δίδυμα αδέλφια που αποτυπώνουν την παγκόσμια «οικογένεια» με τα καλά της αλλά και κακά της.

Ο μονοσέλιδος πρόλογος των συγγραφέων δείχνει την απλότητα αλλά και την ουσία του περιεχόμενου, συνοψίζοντας με λίγες γραμμές το πνεύμα του τόμου. Πέρασαν 30 χρόνια μετά το τέλος του διπολισμού και ο κόσμος βρίσκεται σε μια ρευστή κατάσταση, αβέβαιης εξέλιξης, μεταξύ «σφύρας και άκμονος» παραμένοντας προβλήματα ενδιάμεσα της αλληλεξάρτησης και της εθνικής κυριαρχίας. Αυτή η ισορροπία ή ανισορροπία το διεθνούς συστήματος είναι το τρέχον δίλημμα που παρουσιάζεται έντονα και από τους δύο πολέμους στην ευρύτερη περιοχή μας.

Έξυπνα, οι δύο συγγραφείς χωρίζουν το βιβλίο σε τέσσερα μέρη:
• Παρουσιάζονται τα έξι (6) μεγάλα ορόσημα του παρελθόντος εκφράζοντας το ιστορικό βάθος.

• Παρουσιάζονται οι δύο βασικές ερμηνείες του μετα-ψυχρού πολέμου διεθνούς τοπίου, κάτω από τη «δυτικόστροφη» στάση αλλά και εκείνης της «μεταδυτικής» πλευράς στην αναγνώριση ενός αδέσμευτου κόσμου. Όπως και να έχει, η ανάγνωση βοηθάει στην αντίληψη της διαφορετικής προσέγγισης στο πλαίσιο των αντικρουόμενων οπτικών.

• Στο τρίτο μέρος, παρουσιάζονται τα παγκόσμια δεδομένα-γεγονότα που διαμόρφωσαν και διαμορφώνουν τη διεθνή σκηνή κάτω βέβαια από μια παράμετρο της συντονισμένης ή όχι δράσης των εθνών για ένα ασφαλές μέλος του πλανήτη μας.

• Στο τελευταίο μέρος περιγράφεται το «προφίλ του κόσμου» με μια υπερεθνική ματιά για τη σχετική οριοθέτηση του κόσμου με τη σπουδαία ποικιλομορφία του εντός μιας συνολικής πραγματικότητας.

Οι συγγραφείς κλείνουν την παρέμβασή τους, χτίζοντας τα υπαρξιακά διλήμματα τού αύριο όπως προκύπτουν άμεσα ή έμμεσα.

Η θέση του καθενός/καθε μιάς εξαρτάται από τη γνώση των συμβάντων, με την υπόμνηση ότι η γνώση του παγκόσμιου κόσμου αποτελεί πλέον μια αναγκαιότητα.

Ο τ. πρέσβυς Γεώργιος Σαββαΐδης εισέρχεται ευγενικά στο βιβλίο με την παρουσία λέξεων αλλά και νοημάτων που περιγράφουν το διεθνές σύστημα, με την έμφαση που του αναλογεί.

Λέξεις όπως: συμφέρον-ισοζύγιο ισχύος-επιβολή-αλληλεξάρτηση-αλληλοεπηρεασμός, παγκοσμιοποίηση έρχονται κωδικά για να αποδώσουν το παγκόσμιο γίγνεσθαι. Επίσης, εκτίθενται συνοπτικά οι σύγχρονες προκλήσεις σε μια ομάδα σύνδεσης και σύνθεσης εσωτερικών παραγόντων με βάση όμως τις διεθνείς σχέσεις.

Όλα αυτά έχουν μια διαδραστική δύναμη που απαιτεί γνώση για να μπορούμε να καταλάβουμε μέχρι πού φτάνουν τα όρια της ευημερίας και της ποιοτικής επιβίωσης. Η «γη» έχει πολλά χαρακτηριστικά εκτός εκείνων των μετρήσιμων στοιχείων τα οποία ανά πάσα στιγμή ξεδιπλώνονται εντός των διεθνών σχέσεων για να έχουν ευθεία επίδραση σ’ όλες τις ανθρωπινές συνιστώσες.

Ο τ. πρέσβυς κλείνει τη δισέλιδη αναφορά του με τη συμπαθή παρότρυνση στον Έλληνα αναγνώστη, της γνώσης του κόσμου πέραν των συνόρων της πατρίδας. Η Ελλάδα επισημαίνει ο τ. πρέσβυς έχει πολλά ανοιχτά θέματα στην εξωτερική πολιτική σε πολυεπίπεδη βάση.

Αυτά ωθούν τον/την Έλληνα/νίδα σε μια απαιτητή ολιστική πλανητική ενημέρωση, που επιτυγχάνεται δικαίως μέσα από το παρουσιαζόμενο γνωσιολογικό περίβλημα αυτού του βιβλίου ώστε να αποκτήσει ένα αληθινό κατάλληλο πανόραμα των συμβάντων που τον/την αφορούν ή και μας αφορά!

Ο δε καθηγητής του Πανεπιστήμιου Αιγαίου και πρόεδρος του Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών, Αρχαιολογίας-Γλωσσολογίας και Διεθνών Σχέσεων -κ. Σωτήρης Ντάλης στην Εισαγωγή του στην ελληνική έκδοση περιγραφεί το νέο παγκόσμιο τοπίο με παράλληλη αναφορά στην Ευρώπη και στην Ελλάδα.

Χαρακτηρίζει με καταλληλότητα την Ευρώπη ως μια Ένωση που χρειάζεται μια γεωπολιτική ενηλικίωση παρά τις όποιες προσπάθειες για ενιαία ευρωπαϊκή Άμυνα. Γιατί, όπως και επισημαίνεται, δημοκρατία χωρίς ασφάλεια δεν υφίσταται.

Η απαίτηση για μια νέα αλληλεγγύη συμφερόντων σε ευρωπαϊκό επίπεδο που θα λειτουργεί όμως συμπληρωματικά και δεν θα ακυρώνει το εθνικό συμφέρον πρέπει να γίνει κεντρική κατεύθυνση. Οι τρεις αρχές της αλληλεγγύης, της ασφαλείας και της ελευθερίας οφείλουν να επανέλθουν στο προσκήνιο για να αποτυπώσουν πώς η ευρωπαϊκή κοινότητα στοχεύει στην πολιτική ενοποίησης, τελικά.

Μάλιστα, οι σημερινοί πόλεμοι γίνονται σε μια εικόνα της παγκόσμιας πολιτικής που συνεχίζει με «άλλα μέσα», αυτά που κάποιοι τα αποκαλούν «συγκρούσεις συνδετικότητας». Αυτές οι συγκρούσεις έχουν ένα ιδιότυπο πλέον μοτίβο, στηριζόμενες στη διάσπαση της συνδετικότητας σε ζητήματα οικονομικής, στρατιωτικής, πολιτιστικής και κοινωνικής αλληλεξάρτησης.

Όπως γράφει και ο Mark Leonard στο βιβλίο του «Ανειρήνευτη εποχή» (2024), Αθήνα: Ασίνη, σήμερα ο κόσμος εισπράττει βία, η οποία εξαπλώνεται σε όλα τα πεδία δράσης, καθιστώντας τον σε κατάσταση επιρρεπή σε κρίσεις, στους ανταγωνισμούς και στις αμέτρητες επιθέσεις μεταξύ αντιμαχόμενων δυνάμεων, με τρόπο ώστε να μιλάμε πλέον για μια «ανειρήνευτη εποχή».

Ήταν η κρίση της πανδημίας του 2020 που άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αναλαμβανόμασταν την ευζωία, τον τοπο που αξιολογούσαμε τους συσχετισμούς δυνάμεων μεταξύ των εθνών, τις συμμαχίες, τη θέση της Ευρώπης αλλά και το μέλλον του δυτικού κόσμου ως προνομιούχος χώρος της ευημερίας του ανθρώπου.

Η εισβολή της Ρωσίας στο έδαφος της Ουκρανίας το Φεβρουάριο του 2022, αλλά και της Χαμάς στο έδαφος του Ισραήλ το προηγούμενο έτος, δείχνει ότι ο κόσμος βρίσκεται σε μια υπερδιέγερση παρά τις αυξητικές τάσεις κατανάλωσης και εμπορίου, σε συγκεκριμένα μέρη της υφηλίου. Η προκαλούμενη όμως ανισορροπία, ανισότητα όμως φέρνει κινδύνους, κάποιοι από αυτούς προβλέψιμοι και άλλοι όχι.

Οι τρεις μεγάλες διαφορετικές κρίσεις, αναφέρει ο κος Ντάλης στο εισαγωγικό του σημείωμα, που ήταν: η 11η Σεπτεμβρίου του 2001, η οικονομική του 2008 αλλά και εκείνη της πανδημίας, συντάραξαν την παγκόσμια ισορροπία, προκαλώντας ασύμμετρους κλυδωνισμούς που τα κύματα ακόμη και σήμερα κτυπούν τον κόσμο μας.

Σίγουρα από αυτήν τη συνάρτηση δεν μπορεί να λείπει η Μεσόγειος, ένα πανάρχαιο σταυροδρόμι ιστορίας και πολιτισμού, μια θάλασσα των πολλών πραγμάτων και θρησκειών για τα πολλά για όλους. Ο πόλεμος στη Γάζα και στο Λίβανο το φανερώνει, ότι η Μεσόγειος χρειάζεται μία επανεκτίμηση κατάστασης στον δόμο της κατανόησης και αποδοχής της πολύμορφης κληρονομίας.

Το ζητούμενο ήταν και παραμένει η πολυπόθητη ειρήνη στη Μεσόγειο, όχι ως ερωτηματικό αλλά ως ένα γεγονός!

Και σ’ αυτή την περιδίνηση, η Ελλάδα είναι μέλος της Ε.Ε. και του ΝΑΤΟ, τους ισχυρότερους σημερινούς Οργανισμούς ακολουθώντας με πιστότητα τις ευρωπαϊκές γραμμές. Βέβαια το πρόβλημα με τη Γείτονα παραμένει ανοιχτό και ακανθώδες ζήτημα και για τις δύο χώρες στο πλαίσιο απουσίας ενός κοινού οράματος και παράλληλα έλλειψης μιας στρατηγικής ενός αμοιβαίου μερίσματος ενδιαφέροντος.

Η Ελλάδα σήμερα μπορεί και πρέπει να εργάζεται συστηματικά για την εμβάθυνση της ενοποίησης της Ευρώπης, γιατί έτσι θα αποκομίσει και η ίδια εθνικά οφέλη.

Τέλος, επισημαίνει ο κος Ντάλης στο επιμύθιό του, ότι το παρόν βιβλίο εκτός των άλλων πολυτίμων γεωπολιτικών γνώσεων σ’ όλο το εύρος της υφηλίου, τη δυναμική επιστροφή των συνόρων ως δείκτες εσωτερικών αλλά και εξωτερικών χαρακτηριστικών ενός έθνους στο διεθνές πολύπλοκο σημερινό σύστημα.

Τα «κλειδιά» που παρουσιάζονται μέσα από τα κείμενα αλλά και με συνοδευτικούς επεξηγηματικούς χάρτες, αποκρυπτογραφούν μαζί τη ρευστότητα της παγκόσμιας πολιτικής σκηνής. Ο διπολικός κόσμος πέρασε στις σελίδες της ιστορίας και σήμερα εξελίσσεται ένα νέο διεθνές τοπίο πολυμορφικών καταστάσεων, όπου ο «ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΑΤΛΑΝΤΑΣ» καταθέτει ερμηνείες, πληροφορίες, οπτικές γωνίες για να μπορεί ο αναγνώστης να αναστοχαστεί στον βαθμό κατανόησης τι συμβαίνει πέρα από τα σύνορά μας.

Τα συγχαρητήρια στον εκδοτικό οίκο «Πεδίο». Έρχονται για να επιβραβεύσουν την παρούσα έκδοση ως ένα απαραίτητο εργαλείο για αυτούς/αυτές από τον πανεπιστημιακό χώρο έως και τον ενεργό πολίτη που θέλει να ξέρει θέματα εξωτερικής πολιτικής και διεθνών σχέσεων.

Αυτό προσφέρει στον Έλληνα/Ελληνίδα την ικανοποίηση μιας αληθινής προσέγγισης της διεθνούς πολιτικής και οικονομίας, προκειμένου να κατανοήσει καλύτερα τη θέση της Ελλάδας και της Ε.Ε. στον κόσμο.

Λίγα λόγια για τον παρόντα τόμο:
Το πόνημα «βουτάει» χωρίς περιστροφές στην αναφορά γεγονότων και καταστάσεων που σημάδεψαν τη γεωπολιτική πλευρά κάθε σπιθαμής του κόσμου μ΄ένα ποικίλο, ευανάγνωστο τρόπο αλλά και μια ευπαρουσίαστη μορφή κειμένων και εικόνων.

Δεν κουράζει, δεν ταλαιπωρεί, δεν βασανίζει τον αναγνώστη, απεναντίας τον οδηγεί σε μια τροχιά ανεύρεσης ενός πολιτικού, οικονομικού και κοινωνικού περιβάλλοντος που είναι δίπλα μας και ίσως να μην το έχουμε καταλάβει!

Είναι καιρός να το αντιληφθούμε προς δικό μας συμφέρον και πολιτικής υπόστασης.
Γράφει ο Ρόμπερτ Κάπλαν στο βιβλίο του, «Η εκδίκηση της Γεωγραφίας», (2017) Μτφρ. Σ. Κατσούλας, Αθήαν: Μελανί για τη γεωπολιτική ότι: «είναι μια μέθοδος ανάλυσης των σχέσεων των πολιτικών οντοτήτων με βάση το χώρο που αυτές καταλαμβάνουν στον παγκόσμιο χάρτη.

Η έννοια της γεωπολιτικής αναφέρεται στην κλειστή παγκόσμια αρένα επί της οποίας διαδραματίζονται οι διεθνείς ανταγωνισμοί και αναπτύσσονται οι πολιτικές ισχύος υπό ένα καθεστώς διεθνούς αναρχίας».

Αυτή την περιγραφή συμβολικά παίρνουν οι δύο συγγραφείς του παρόντος πονήματος και αποτυπώνουν «το ιδιόμορφο» των αναφερόμενων σχέσεων πάνω στον χώρο με γεωπολιτικά όμως χαρακτηριστικά στη βάση της ιστορικής εξέλιξης, του χαοτικού κόσμου που αναφύεται, στα παγκόσμια δεδομένα που διαμορφώνουν καταστάσεις και περιβάλλοντα ισχύος για να καταλήξουν με συνέπεια στην ανάλυση των χωρών-κρατών που παίζουν ρόλο στη διεθνή σκακιέρα.

Είναι ουσιαστικά ένα πάζλ γνώσεων, αναφορών, διατυπώσεων αλλά και προτάσεων μέσω σημειώσεων και χαρτών που αποδίδουν το ακριβές του τίτλου του βιβλίου.

Σειρά θεμάτων και σύνθετων προβλημάτων, με δύο πόλεμους σε εξέλιξη, με τις επερχόμενες αμερικανικές εκλογές δημιουργείται εκ των πραγμάτων ένα γεωπολιτικό Παίγνιο, με δύσκολη λύση!
Ο συνεχόμενος κατακερματισμός, η μεγέθυνση του χάσματος μεταξύ αναπτυγμένων και αναπτυσσόμενων χωρών, η ανισότητα, η τάση αναθεώρησης των υπαρχόντων συνόρων αναζωπυρώνουν χαοτικά πάθη και εθνικιστικές λογικές.

Οι δύο συγγραφείς στον επίλογό τους καταγράφουν το πιθανό τέλος του δυτικού μονοπωλίου, διαπιστώνοντάς το από μη ψήφιση του καταδικαστικού ψηφίσματος στον ΟΗΕ από σαράντα περίπου χώρες για την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, τη στιγμή που το ΝΑΤΟ σύσσωμο υποστηρίζει τις δυνάμεις της Ουκρανίας.

Αλλά και ο οικονομικός εξελισσόμενος παγκόσμιος πόλεμος ΗΠΑ/Κίνας καλά κρατεί στο πεδίο του ανταγωνισμού και (υπερ)ανάπτυξης μεταξύ των δύο δυνάμεων και ιδιαίτερα στην Τ.Ν, με την Ευρώπη να ψάχνει να βρει έναν νέο βηματισμό μεταξύ ενιαίας ευρωπαϊκής πολιτικής άμυνας και ενεργείας και άλλων σχετικών πολιτικών, αλλά και βέβαια έναν επιθετικό επανασχεδιασμό της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση του Μάριου Ντράκι.

Και κλείνουν οι συγγραφείς, με την αγωνία της έκβασης του πολέμου στο σώμα της Ευρώπης, πόλεμος που αναφέρεται και συγκρίνεται σχεδόν σε κάθε ενότητα του βιβλίου, με την επισήμανση για μια νέα αυτόνομη στρατηγική (όπως αναφέρει και η Ρομπέρτα Μέτσολα-Πρόεδρος του Ευρωκοινοβουλίου-) όχι μόνο στη βάση του υπάρχοντος ρεαλισμού.

Υ.Σ. Το αναφερόμενο βιβλίο θα παρουσιαστεί στις 1 Νοεμβρίου και ώρα 6.30μ.μ. στην καφετερία «το ΚΟΚΟΡΑΚΙ», Οδός: Πολυτεχνείου 22, μαζί με το επίσης ενδιαφέρον βιβλίο: «ΑΝΕΙΡΗΝΕΥΤΗ ΕΠΟΧΗ» του Mark Leonard.

* Ο αρθρογράφος είναι αρχιτέκτονας, μεταδιδακτορικός υπότροφος του Πανεπιστημίου Αιγαίου, διδάσκων στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου και του μεταπτυχιακού προγράμματος «Περιβαλλοντική Εκπαίδευση».