Αγαπητός Ξάνθης: Τα νησιά του Αιγαίου, ως ανοιχτά εργαστήρια της αειφόρου τουριστικής ανάπτυξης και όχι κυτία δόμησης

Rodiaki NewsRoom

Γράφει ο
Αγαπητός Ξάνθης
Αρχιτέκτονας - τ. δ/ντης του ΕΟΤ

Τα νησιά του Αιγαίου έχουν μελοποιηθεί, έχουν περιγραφεί, έχουν εξυμνηθεί με πολλούς τρόπους.

Σήμερα μιλάμε για τα νησιά ως τουριστικές περιοχές, ως ελκυστικούς τόπους, ως εποχιακές επιχειρήσεις απασχόλησης και ως δύσκολα προσβάσιμες χωροταξικές ζώνες με την ένδειξη της «νησιωτικότητας».

Γράφουμε απόσπασμα από τα Πρακτικά Διημερίδας με τίτλο «ΝΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ-Προστασία Φυσικού και Δομημένου Περιβάλλοντος» που διεξήχθη από το Ίδρυμα Γουλανδρή Χόρν τον Μάιο του 2004 στην Αθήνα. Λόγια του κ. Κώστα Καρρά, πρόεδρου της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ για την Προστασία του Περιβάλλοντος και της Πολιτιστικής Κληρονομίας.

«Τα νησιά αποτελούν μοναδική περίπτωση κατά την οποία η σπάνια φυσική ομορφιά είναι συνυφασμένη με ένα πράγματι μοναδικό παραδοσιακό πολιτισμό. Τα νησιά αυτά προκαλούν τον θαυμασμό του επισκέπτη, διότι ενσαρκώνουν μια αρμονική καλαίσθητη συνύπαρξη των στοιχείων της φύσης και της αρχιτεκτονικής.

Η οικονομία τους στηριζόταν στο εμπόριο, την αλιεία, την ναυτιλία. Σήμερα ο τουρισμός προσφέρει θετικά από οικονομικής άποψης αλλά και αρκετά αρνητικά όσον αφορά τα περιβαλλοντικά στοιχεία με τον αυξανόμενο εκχυδαϊσμό όπου στοιχεία της φύσης και της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής εξαφανίζονται για να αντικατασταθούν από βίλες, ξενοδοχεία, εστιατόρια.

Έτσι διαμορφώνεται ένα τραγικό μνημείο καταστρεπτικής ανάπτυξης που αποτελεί καταδίκη για την ελληνική κοινωνία».
Συγκλονιστικές αναφορές, συγκινησιακές προσεγγίσεις.

Η πραγματικότητα:
► Από το 2004 δεν έχουν αλλάξει πολλά πράγματα, για να μην πούμε τίποτα. Ακόμη περιμένουμε την έκδοση Διαταγμάτων Ζωνών Οικιστικού Έλεγχου που είχε υποσχεθεί η τότε υφυπουργός ΠΕΧΩΔΕ, κα. Ροδούλα Ζήση (2204), το Περιφερειακό Χωροταξικό της Π.Ν. Αιγαίου ακόμη βρίσκεται στα συρτάρια αλλά και το Ειδικό Χωροταξικό του Τουρισμού που έχει εκπέσει από το 2014 και μέχρι τώρα ουδέν (!).

Η δόμηση των νησιών μας επαφίεται στο Συμβούλιο Αρχιτεκτονικής και στην έγκριση της Μ.Π.Επιπτώσεων με την ανάλογη έκδοση της οικοδομικής άδειας μέσω της ψηφιακής πλατφόρμας του αρμόδιου υπουργείου με την ευθύνη του ιδιώτη μηχανικού.

Προβλέπονται δε, μέχρι το τέλος του 2025, η έκδοση των Τοπικών Πολεοδομικών Σχεδίων με την υποστήριξη του ΤΕΕ, για να μπει μια τάξη στη μελλοντική χωροταξική κατεύθυνση των νησιών μας. Μακάρι.

Μέχρι και τώρα όλα γίνονται σε σημειακό επίπεδο, χωρίς καμιά συντονιστική γραμμή οικοδομικής πλεύσης, χωρίς τους όποιους δείκτες για την χιλιοειπωμένη αειφόρο τουριστική ανάπτυξη. Η «Φέρουσα Τουριστική Ικανότητα», αναφέρεται μόνο στα συνέδρια ως όριο ευχολογίου έτσι για να νοιώθουμε μια αυτοϊκανοποίηση του δήθεν σχεδιασμού και μελέτης αντοχής για τη διαγενεακή ισότητα.

Το όλο πολεοδομικό κλίμα φορτίζεται ακόμη περισσότερο από τις συνεχόμενες «δηλώσεις αυθαίρετων» κτισμάτων από το 2011, όπου η νομοθεσία είναι πλούσια σε «παράθυρα» και «φεγγίτες» για την οικονομική ικανοποίηση του κράτους, μακριά όμως από κάθε πολεοδομική αισθητική.

Γνωρίζουμε ότι ο Τουρισμός τις τελευταίες δεκαετίες εισέβαλε στο νησιωτικό περιβάλλον μετατρέποντάς το σε πεδίο βιοποριστικής κατάστασης. Αυτό όμως δεν εμπόδισε τον Τουρισμό να επεκταθεί και να δημιουργήσει φαινόμενα καιροσκοπισμού σε σημείο που σήμερα στενάζει η νησιωτική φύση κάτω από την συνδιαλλαγή επιχειρηματία, φυσικών πόρων, υποδομών και των όποιων θεσπισμένων κανόνων.

Ουσιαστικά η επιστήμη που μελετάει το χώρο, η αρχιτεκτονική έχει εγκλωβιστεί στη ροή των πραγμάτων συμμετέχοντας στην τακτοποίηση (και όχι στο σχεδιασμό της οικοδομικής τέχνης) αποχωρίζοντας έτσι τη βασική έννοια της. Η επιδιωκόμενη επαφή της με τη δημιουργική μορφή σ’ένα ταγκό με «συλλογικό νου», καταντάει μια στείρα συγκέντρωση στοιχείων.

Αυτή η επικαλούμενη αρμονία των κινήσεων έχει μετατραπεί πλέον σ’ ένα κατασκεύασμα που κρύβει μέσα του μόνο την ύπαρξη της «προσφοράς-ζήτησης» με όρους οικονομικού μάρκετινγκ και ουδόλως αισθητικούς ή πολιτισμικούς.
Η μορφή, δηλαδή η πλαστικότητα που εκφράζει το χώρο γίνεται με την αρχιτεκτονική, ένα μείγμα που αποδίδει τον σκελετό της ύπαρξης.

Η αρχιτεκτονική γίνεται ένα δείγμα «παγωμένης μουσικής», με νότες και φωνές που μέσα από το οικοδόμημά της που υψώνεται προς τον ουρανό συνομιλεί με το θεϊκό, το ηθικό.

Όλα αυτά έχουν θυσιαστεί στην πίεση της τουριστικής μεγέθυνσης, της μέτρησης των αφίξεων των τουριστών και των κρουαζιερόπλοιων.
Τα μικρά «περιβαλλοντικά ατυχήματα» που συμβαίνουν στα νησιά μας χάνονται από το χρόνο της απασχόλησης αφήνοντας πίσω τις ποιοτικές ανισορροπίες, που θα φάνουν στο μέλλον.

Η σημερινή συσχετικότητα τουρίστα και τοπίου γίνεται κάτω από τη ματιά της επιχειρηματικότητας και πολύ λιγότερο από τη ψυχική απόλαυση και την ικανοποίηση του θεάματος. Η συναισθηματική πτυχή του τουρίστα έχει σταδιακά μετατραπεί σε αριθμό λογιστηρίου εντός των κανόνων της αγοράς που σκόπιμα αυτή προσφέρει τη ψευδαίσθηση της αυταρέσκειας στο περίβλημα ενός τεχνητού τοπίου, μιας μεγαλοκατασκευής, φτάνει να παρέχει πλούσιες στιγμιαίες υπηρεσίες εξυπηρέτησης.

Ο «Τουρισμός της υπερ-δόμησης» στα νησιά μας μπορεί να προσφέρει κέρδος, μεγέθυνση, επέκταση, χρήμα αλλά παράλληλα αφήνει την πικρή γεύση της ανατροπής της αισθητικής των οικισμών, της ανατροπής του «παλμικού ταγκό» φύσης και ανθρώπου αλλά περισσότερο καλλιεργεί την «συνήθεια της αυθαιρεσίας» και το εθισμό για την ατομική κερδοφορία.

Η εκτός σχεδίου δόμηση έχει χάσει κάθε έννοια ως τρόπο περι-αστικής αειφόρου ανάπτυξης. Όλα ενώνονται, όλα συγχωνεύονται, όλα τακτοποιούνται, όλα θυσιάζονται.

Σε αντίθεση με την υπερδόμηση των νησιών «κραχτών», τα μικρά νησιά ακόμα αντέχουν στην πίεση του τουριστικού ρεύματος. Το μέχρι πότε είναι ένα μεγάλο ζήτημα. Εδώ οφείλει να μιλήσει ο βιώσιμος σχεδιασμός και όχι το πρόσκαιρο, το άτακτο, το ωφελιμιστικό του συμφέροντος.

Πολύ καλή η προσπάθεια για τα “Gr-eco islands” αποπνέοντας το σύγχρονο πνεύμα της ανάπτυξης και προόδου σ’ όλους του τομείς αλλά όμως οφείλει να έχει μια ενιαία χωροταξική αντιμετώπιση για όλο το τόξο του Αιγαίου για λόγους παραγωγής, καθολικής απόδοσης αλλά και για γεωπολιτικούς στόχους.

Επίσης ότι η Ρόδος έχει πιστοποιηθεί ως διεθνές “Co-Lab” με συγκριμένες στοχεύσεις για τον αειφόρο Τουρισμό, ως επίσης και το νησί έχει ενταχθεί στον Οργανισμό Αειφόρων Πόλεων αλλά και στις “Smart cities”, αποτελούν όλα μαζί ένα ελπιδοφόρο μήνυμα για το νησί του Ηλίου.

Όμως η περιβαλλοντικές «αναταράξεις» παραμένουν ως ένα μείζον σημείο εξέτασης για το «δικαίωμα στην Πόλη». Μια πόλη κατά τον Henry Lefebvre μπορεί να είναι ένα έργο τέχνης, έργο που θα παράγεται συνολικά από τους κάτοικους για τους κατοίκους της. Αυτή η πόλη-έργο μπορεί να παρέχει τη δυναμική συνθήκη του δικαιώματος στην πόλη σε συνδυασμό της ουτοπίας και της πραγματικότητας μαζί 1.

► Στην πολιτεία μένει ο κεντρικός ρόλος της χάραξης, εποπτείας και χορηγίας χωροταξικής στρατηγικής σύμφωνα με το άρθρο 24 (αρχή της αειφορίας και της χωροταξίας) και 101 (και περί νησιωτικότητας) του ελληνικού Συντάγματος.
Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα για τη νέα μας κυβέρνηση.

Τα νησιά δεν είναι «θυσιαστήρια δόμησης» αλλά μοναδικά διαμάντια στο φωτεινό περιδέραιο του Αιγαίου. Ανοιχτά εργαστήρια αειφόρου τουριστικής ανάπτυξης.
Έχουν τραγουδηθεί αρκετά, ας ελπίσουμε ότι έτσι θα συνεχίσουν...

Σημείωση
1. Βλ. σχετ. Lefebvre, H. (2007). Δικαίωμα στην Πόλη-Χώρος και Πολιτική. Μτφρ. Π. Τουρνικιώτης και Κ. Λωράν. Αθήνα: Κουκίδα, σ.11