Τα Κάλαντα της Λευτεριάς

Τα ήθη και έθιμα των ημερών στο ακριτικό νησί Είναι ντοκουμέντο. Την εποχή του μεγάλου ξεσηκωμού, όταν η Ελλάδα κυριαρχούσε στο Αιγαίο πέλαγος και απελευθέρωνε το ένα μετά το άλλο τα σκλαβωμένα νησιά, τα Δωδεκάνησα δεν περιλήφθηκαν στις νίκες και σ` αυτές τις μεγάλες στιγμές του Έθνους. Πρόλαβε η Ιταλία, που είχε κηρύξει τον πόλεμο από το 1911 στην Τουρκία, στην Κυρηναϊκή, και τα κατέλαβε για λόγους αντιπερισπασμού. Και από τον κύκλο αυτό παρέμεινε εκτός το Καστελλόριζο. Στις 28 Φεβρουαρίου 1913 μια ομάδα Κρητών πολεμιστών υπό τον οπλαρχηγό Εμμανουήλ Δασκαλάκη, έφτασε στο νησί και το κατέλαβε την επομένη 1η Μαρτίου «εν ονόματι του βασιλέως των Ελλήνων». Εγχείρημα άκρως επικίνδυνο για τον ντόπιο πληθυσμό λόγω γειτνιάσεως με τις ακτές της Ανατολίας . Ο Καστελλορίζιος Πέτρος Πετρίδης από το παράθυρο του σπιτιού του, ανήμπορος να κινηθεί εκ γενετής, και επιπλέον με χέρια χωρίς δύναμη αφού η φύση δεν του τα χάρισε γερά, γνώστης βαθύς της ελληνικής γλώσσας, μας έδωσε το χρονικό των ημερών εκείνων και απαθανάτισε τα πάντα. Η πέννα του μας χάρισε απίθανες στιγμές. Πάντα διαλαλούσε την αγάπη και την αλήθεια «να αφήσωμε κατά μέρος τα προσωπικά και εγωιστικά πάθη και μίση, τας μικροφιλοτιμίας, τας κερδοσκοπικάς φαυλότητας, τας αντεγκλήσεις και καταστρεπτικάς αντεκδικήσεις και ως αδέλφια επιλέκτου εθνικής οικογενείας να αγωνισθούμε συγκρατούντες την ευταξία εν τη αναρχία, όπως κατορθώσωμεν ν` αποκτήσωμεν την πολιτικήν καλυτέρρευσιν της νήσου μας…». Κατά το μεγάλο μας λαογράφο Αναστάσιο Αναστασιάδη Βρόντη, ο Π. Πετρίδης «αγαπούσε με την καρδιά του το ωραίο και έρριψε την προσοχή του σε ένα ιδανικό…και φιλοσοφούσε πολλές φορές και έλεγε ότι κάποιες φωτιές πρέπει να ανάψουν και κάποια παλάτια πρέπει να γκρεμιστούν για να βασιλέψουν κάποιες αλήθειες και να τσαλαπατηθούν κάποια ψέματα». Για την Ιστορία ο Βρόντης για αρκετά μεγάλο χρονικό διάστημα είχε παραμείνει στο Καστελλόριζο ως…φιλοξενούμενος των Ιταλών ελευθερωτών γιατί δεν ενέδωσε!…Προτίμησε τον τόπο της εξορίας κι εκεί γνώρισε το έργο του Π. Πετρίδη, όπως και το λόγιο εξάδελφό του Μιχ. Πετρίδη, μετέπειτα γυμνασιάρχη. Στα χρονικά του ο Π. Πετρίδης, μας άφησε και τα Κάλαντα που ακούστηκαν την παραμονή της Πρωτοχρονιάς του 1914, της πρώτης ελεύθερης Πρωτοχρονιάς για τα Δωδεκάνησα, αφού το Καστελλόριζο είχε απελευθερωθεί και διοικούνταν από ελληνική Διοίκηση. Είναι άγνωστος ο δημιουργός τους, πάντως είναι γεγονός ότι τα Κάλαντα γράφτηκαν κάτω από συνθήκες πρωτόγνωρες για τον σκλάβο νησιώτη, αφού έπρεπε να δώσει και να εξάρει τα επικά κατορθώματα του Ελληνισμού των ημερών εκείνων σε λίγες γραμμές, όπως την κατάληψη του Μπιζανίου, των Ιωαννίνων, της Θεσσαλονίκης και της Μακεδονίας, τα ανδραγαθήματα του θωρηκτού «Αβέρωφ» όταν απέκλεισε τον τουρκικό Στόλο στον Ελλήσποντο, το μύθο του στρατηλάτη διαδόχου Κωνσταντίνου… Ήταν μεγάλες, αλησμόνητες, μαγευτικές οι στιγμές!.. Τα Κάλαντα όπως ακούστηκαν στα σοκάκια και τα καλντερίμια του Καστελλόριζου: Αρχιμηνιά κι αρχή χρονιάΔόξα σε τούτη τη γενιά κι αρχή καλός μας χρόνοςπου της πρέπει Δάφνης κλώνος. Άγιος Βασίλης έρχεταιΣτρατιώτες τον κατέχονται από την ΚαισαρείαΧαίρε, χαίρε Ελευθερία! Βαστά εικόνα και χαρτίπερνούν οι νιοί καμαρωτοί χαρτί και καλαμάριγεια χαρά στο παλληκάρι Το καλαμάρι έγραφεκαι την σκλαβιάν εξέγραφε και στο χαρτί ωμίλιετης Μακεδονίας ήλιε Βασίλη πόθεν έρχεσαικαι στην χαράν ευφραίνεσαι και πόθεν κατεβαίνειςστη Θεσσαλονίκη μπαίνεις Από της μάνας μου έρχομαικαι στα Νησιά κατέχομαι και στο σχολειό μου πάγωτόνομα του Έθνους βγάλλω Κάτσε να φας κάτσε να πιείςΤις νίκες μας να ξαναπείς κάτσε να τραγουδήσειςτο Μπιζάνι να γκρεμίσεις Εγώ γράμματα μάθαιναΠήραμε και τα Γιάννενα τραγούδια δεν ηξεύρωπιο μεγάλα θέλω νάβρω Μ` αφού και ξέρεις γράμματατου Στόλου μας τα θάματα πες μας την ΆλφαΒήταόπου την αρμάδα εζήτα Χλωρό ραβδίξερό ραβδίτην εκαρτέρα για να βγει χλωρά βλαστάρια επέτακαι μ` οβίδες εχαιρέτα Και πάνω στα βλαστάρια τηςΧαρά στα παλληκάρια της πέρδικες κελαδούσανκ` ευζωνάκια πολεμούσαν Δεν ήταν μόνον πέρδικεςμε φορεσιές λεβέντικες αλλά και περιστέριατου Ελληνισμού τ` αστέρια Κατέβηκε η πέρδικαΓειά σας κορμιά λεβέντικα να βρέξει τα φτερά τηςεις το Έθνος το δικό της Κι` εβρέχαν τον Αφέντη μας Διάδοχε λεβέντη μας τον πολυχρονεμένον τόνομά σου ξακουσμένο Και εις έτη πολλά Ένας άλλος χρονικογράφος της εποχής του Μεσοπολέμου, μας περιγράφει την παραμονή και ανήμερα της Πρωτοχρονιάς στο Καστελλόριζο όπως γινόταν στις αρχές του 20ού αιώνα. Γράφει λοιπόντο αφήνουμε όπως γράφτηκε με την ορθογραφία και τα λάθη του: «Αρχιμηνιά τσ` Αρχιχρονιά τσ` αρχή του Γενναρίου τσ` αρχή που σύντεχ` ε Χριστός με τον ΑγιόΒασίλη» Όλοι οι μικροί σ` όλες τις γειτονιές αλαφάσσουν από τις φωνές πού συγχαριάζουν τον κόσμο με τα Καλήμερα για την αυριανή Πρωτοχρο¬νιά. Παραμονή τ` Αη Βασίλη. Κι όπου γυρίσης κι όπου σταθής θα δής παρέεςπαρέες ή και μοναχά τα Καστελλοριζόπουλλα μπροστά σε κλειστές κι ανοιχτές πόρ¬τες να ψάλλουν τα «Καλήμερα». «Ά τα πούμε πούλλα;» Καί χωρίς να περιμένουν απόκρισιν αρχινούν και τελειώνουν βιαστικά για να προφτάσουν από την Παλαμεριά να πεταχτούν και στο Μύλο και στο Μαντράκι. «Δόσμε τη πολιστρίνα μου να πάω στη δουλειά μου». Και μόλις λαλήση μες στ` αμπάρι της «βουλέττα»ς» η δεκάρα ή το τεσσαράκι ξε¬φωνίζουν ένα μακρόσυρτο «Τσαι του χρόνου σααας!» και τρέχουν στη διπλανή πόρτα. Ως και των δυο χρονώ τα μωρά, κι εκείνα έχουν τα «καϊκάτσα» τους. Και γεννιέται ένας συναγωνισμός μεταξύ των μικρών για το καλ¬λίτερο φτιάξιμο και τη τελειότερη «αρμαδούρα» οπότε με κλάματα, θυμούς, και περικάλιες πολλές φορές, προκαλείται η επέμβαση του πα¬τρικού χεριού, του ροζιασμένου από τη καραβοδουλειά και ψημμένου αφ` την αρμύρα του αφρού! Και μπαίνουν κι οι μακκαράδες κι ή αλυσσίδες, η άγκουρες, τα τιμόνια κι η σαβούρα ακόμη! Θάλασσα και θαλασσινή ζωή από τα πρώτα βήματα κι από τα πρώτα παιχνίδια. Χρονιάρα μέρα τα` Άη Βασιληού, είναι γενικό «παναΰρι» για το νησί μας· γι` αυτό η ετοιμασία του αρχίζει πριν 15 μέρες σχεδόν και πάνω. Το πρώτο, σιωπηλό σημάδι του καινούριου χρόνου είναι το ράψι¬μο των καινούριων κουστουμιών και τ` αγόρασμα καινούριων παπου¬τσιών· γιατί τώχουν «γουρλίδικο» να ντύνουνται με νέα ρούχα τον νέο χρόνο. Πριν 810 μέρες, θα μπουν στο δρομολόγιο τα «βρεχτά» Τo στάρι τo ποτίζουνε δυο φορές την ημέρα με «χλιό» νερό και ως τη παραμονή έχει βγάλει άσπρες χιονάτες ρίζες, βλαστάρια, όπως λέγονται στα Καλήμερα, τα «γένια τ` Άη Βασιλιού». Βρασμένο με σταφίδες, γί¬νεται το «χρυσάφι» το κατ` εξοχήν ΆηΒασιλιάτικο πρόγευμα. Κι έτσι από μέρες πού ετοιμάζεται το παναΰρι, ξεσπάει μαζωμένο ανήμερα της χάρης του. Μετά την εκκλησιά τη Πρωτοχρονιά μόλις μπουν στο σπίτι το πρώτο μέλημα είναι να «σπάσουν» το ρόδι. Το πρώτο παιδί του σπιτιού ή ο πιο μεγάλος θα «τινάξη» με δύναμι στο ταβάνι το ρόδι ώστε να θρυμματισθή και να σκορπίσουν τα «κουννιά» του στα τέσσερα «καντούνια» του σπιτιού ενώ η μάννα ψιθυρίζει; «Σαν το ρόδι να ροδίση, τσαι να πολλοχρονήση» το νέον έτος δηλαδή και το σπιτικό. Το ρόδι ίσως να τώχουν και σύμβολον ενότης και ομόνοιας. Σε άλλα σπίτια ψιθυρίζουν: «Σίδερα άου πάνω, σίδερα `που κάτω, σίδερα τσαι άθθρωποι πούναι μέσα» ή «όσα κουνιά έχει το ρόδι, τόσα καλά να φέρη τσαι (ε) καινούργιος χρόνος». Αμέσως ύστερα πρι να τσιμπήσουν άλλο τίποτα θα φάνε το γλύκισμά τους και θα μοιράσουν τη βασιλόπιττα με το «ρινάτσι» μέσα (παληό φλουρί) για να πάη γλυκός όλος ο χρόνος, και για να δουν τον τυχερό που θα τού πέση το φλουρί. Η κατασκευή του γλυκίσματος, είναι σχεδόν νόμος για όλα τα σπίτια. Τ` αρχοντόσπιτα θα φτιάξουν τα περίφημα «στραβά» κι οι συντηρητικώτεροι θ` αρκεστούν σ` ένα «χαβλά». Μετά θα κολατσίσουν μ` ένα πιάτο «βρεχτά» από τα οποία ή συμπεθέρες εκ μέρους της νύφης θα στείλουν στο σπίτι του γαμπρού βαλμένα στη «χρουσί λαΐνα». Στο τέλος του προγεύματος γίνεται καί το μοίρασμα της «πολιστρίνας». Ο αρχηγός του σπιτιού θα μοιράση σ` όλους ένα χρυσό ή ασημένιο νόμισμα, το οποίον ο καθένας δικαιούται να το διαθέση όπως θέλη. Εν τω μεταξύ η «κουτσούρα» στο «παράσκιο» ανάβει ακόμα από χτες για να καλοψηθή η «τσεφάλη» του κατσικιού. Γιατί τη νύχτα που ξημερώνει τ` Αη Βασίλη η φωτιά δεν πρέπει να σβύση από το τζάκι: «με τη φωτιά νάβγη τσαι με τη φωτιά νάμπη» για να μη λείψη, λέει, και το μαγείρευμα, δηλαδή η ευτυχία από το σπιτικό. Τρώνε κεφαλάκι την πρώτη του χρόνου για να «τσεφαλώσουν», πα` να πη, για να μην πεθάνη κανένας μέσα από το σπίτι τον καινούργιο χρόνο. Κι` έπειτα, ως το μεσημέρι, απασχολείται ο καθένας με τάς ευχητηρίους επισκέψεις στους συγγενείς και φίλους, Τα σπίτια όλα είναι έτοιμα για τέτοιες επισκέψεις και τρατάρουν κρασί και γλύκι¬σμα, στη μέση δε της σάλλας «στυλλώνουν» τραπέζι με τα «γκλεούδια» (ξηρούς καρπούς) και πορτοκάλια. Και βουίζουν τα σουκκάκια και το γιαλλό από σφυρίχτρες, λοτταρίες και σασούνες. Και είναι πραγματικώς αξιοθαύμαστον το θέα¬μα να βλέπης τα παιδάκια μας με τις αγγελικές τους φωνούλες να τρέχουν εδώ κι` εκεί, άλλοι να διασκεδάζουν και άλλοι να «βολτατσέρουν» εις τα στολισμένα από παιχνίδια μουράγια μας. Η Πρωτο¬χρονιά είναι εορτή κυρίως των παιδιών. Όλα τρέχουν εδώ και εκεί με ενθουσιασμόν. Και οι διασκεδάσεις με τα όργανα και τις λύρες και τα λαούτα εις τις ταβέρνες μας, δεν είναι μικραί…».