Η Αγία Σοφία και τα ψηφιδωτά της
ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΚΕ 3620 ΦΟΡΕΣ
Γράφει ο
Κυριάκος Μ. Χoνδρός
chondros.kyr@gmail.com
Ο μέγας ναός και το αριστούργημα της χριστιανικής τέχνης, χτίστηκε (532 μ.Χ.– 537 μ.Χ.) με αρχιτέκτονες τους Ανθέμιο από τις Τράλλεις της Λυδίας και Ισίδωρου από τη Μίλητο, επί αυτοκράτορα Ιουστινιανού (527 μ.Χ.– 565 μ.Χ.). Το εσωτερικό της εκκλησίας, ήταν διακοσμημένο με πολύχρωμα μάρμαρα, με μωσαϊκά και με φορητές εικόνες, μεγάλης καλλιτεχνικής, ιστορικής και αισθητικής αξίας.
Το οικουμενικό, μοναδικό και λαμπρό οικοδόμημα, αρχικά λειτούργησε ως χριστιανικός ναός. Μετά την Άλωση της Πόλης, μετατράπηκε σε τζαμί και αργότερα ο Κεμάλ Ατατούρκ με διάταγμα το λειτούργησε ως μουσείο.
Για δεκάδες χρόνια το σύμβολο του χριστιανικού κόσμου, δεχόταν βανδαλισμούς, αυθαιρεσίες και αλλοιώσεις εντός (κυρίως) και εκτός του.
Διάφοροι κατακτητές, είχαν διαπράξει φρικιαστικές καταστροφές στον καλλιτεχνικό και ιστορικό πλούτο του βυζαντινού αρχιτεκτονικού αριστουργήματος, βανδαλίζοντας αγιογραφίες και ψηφιδωτά.
Το έργο της καταστροφής συνέχισαν
Το 1931, η τουρκική κυβέρνηση κάλεσε το Βυζαντινό Ινστιτούτο Αμερικής, για να αναλάβει το έργο της αποκάλυψης και συντήρησης των μωσαϊκών της Αγ. Σοφιάς. Οι εργασίες άρχισαν τον ίδιο χρόνο, με τη διεύθυνση του Whittemore, και συνεχίστηκαν μέχρι το 1938. Από το 1931 μέχρι το 1932 έγινε επισταμένη εξέταση του νάρθηκα και των τοίχων, πριν από την έναρξη των επισκευών.
Παράλληλα οι Τούρκοι δήλωναν ότι είναι αποφασισμένοι να αποκαταστήσουν τις τοιχογραφίες του ναού, αφαιρώντας τα κονιάματα, με τα οποία μέχρι τότε ήταν σκεπασμένα τα υπέροχα ψηφιδωτά και οι αγιογραφίες.
Το καθάρισμα των χριστιανικών εικόνων από τα επιχρίσματα και η αποκάλυψη των υπέροχων αριστουργημάτων, πρόσφεραν την εντύπωση στο δυτικό κόσμο, πως αυτό αποτελεί έμπρακτη απόδειξη πως οι Οθωμανοί της Κωνσταντινούπολης, είναι πλέον απαλλαγμένοι από πολλές προλήψεις και ότι έχουν σημειώσει σημαντικά βήματα προς τον πολιτισμό!...
Η ομάδα των συντηρητών, διαπίστωσε το μέγεθος της καταστροφής, όπου είχαν συνεχίσει και συμπληρώσει φανατισμένοι Τούρκοι με επιχρίσματα ακαλαίσθητα φυσικά, σε τοίχους, σε θόλους και με φρικτούς ντουράδες, με τους πελώριους δίσκους από δέρματα καμήλων και άλλων ζώων, με τα αραβικά γράμματα από ρητά του Κορανίου, που τέθηκαν επίτηδες για να καλύψουν τη χριστιανική θρησκεία.
Παρ’ όλα αυτά, φανερώθηκαν πολλές εικόνες. Εικόνες τις οποίες είχαν προσέξει σε πολύ παλιά χρόνια, Ευρωπαίοι καλλιτέχνες και φιλότεχνοι, όταν βρέθηκαν στην Κωνσταντινούπολη.
Καθώς αφαιρούσαν τα επιχρίσματα, αποκαλύπτονταν θαυμάσιες εικόνες – έργα τέχνης του μεγάλου αυτού ναού.
Πριν οι Τούρκοι ασβεστώσουν τα τοιχώματα, Ευρωπαίοι πρόλαβαν και σχεδίασαν ό,τι εκείνοι έκριναν και αρκετοί από αυτούς εξέδωσαν τα πολύτιμά τους σχέδια, που σήμερα είναι σπάνια.
Μεταξύ άλλων που αναφέρονται στις εικόνες της Αγ. Σοφιάς, είναι ο Δουκάγγιος (1610 – 1688), φιλόλογος και ιστορικός, που επισκέφθηκε τον 17ο αι., την Κωνσταντινούπολη.
Πολλές εικόνες αποκαλύφθηκαν κατά το 1847. Ο Γκασπάρε Φοσσάτι (1809 – 1883), μαζί με τον αδελφό του Τζουζέπε ανέλαβαν το έργο της ανακαίνισης της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη, από τον Σουλτάνο.
Ο ναός δεν είχε συντηρηθεί για αιώνες και το συνεργείο του Φοσσάτι, αποτελούμενο από πάνω από 800 εργάτες, κατάφερε σε δύο χρόνια να πραγματοποιήσει πολύ σημαντικό έργο , επιδιορθώνοντας πολλές φθορές και καθαρίζοντας πολλά ψηφιδωτά και διακοσμητικά στοιχεία που είχαν καλυφθεί με σοβάδες.
Το 1852 δημοσίευσε στο Λονδίνο μια σειρά από υδατογραφίες που δημιούργησε ο ίδιος με τα έργα της αποκατάστασης, τα οποία δείχνουν την μεγαλοπρέπεια τόσο του εξωτερικού όσο και του εσωτερικού του ναού.
Πολλές εικόνες δημοσιεύθηκαν από ένα άλλο αρχιτέκτονα, τον Σάλτσμπεργ Γερμανό, ο οποίος εξέδωσε και τις περισσότερες εικόνες που πρόφθασε να αποτυπώσει πριν από το νέο ασβέστωμα.
Στην κορυφή του λαμπρού αυτού ναού, και στο ανατολικό ημιθόλιο παριστάνετε η Ετοιμασία, δηλαδή η συμβολική εικόνα της Δευτέρας Παρουσίας. Εκατέρωθεν ο Πρόδρομος και η Θεοτόκος να δέονται. Κάτω από τη Θεοτόκο αριστερά της εικόνας παριστάνεται ένας αυτοκράτορας ο οποίος θεωρείται ως εκείνο που ανοικοδόμησε το ημιθόλιο και πρόκειται για τον Ιωάννη τον Ε΄ Παλαιολόγο.
Στα τύμπανα των τοίχων που υψώνονται πάνω από την ορθομαρμάρωση και που γεμίζουν τα μεγάλα τόξα των δυο πλευρών βόρεια και νότια, εκεί ανοίγονται 24 παράθυρα!
Ο Σάλτσμπεργ, διέκρινε και απεικόνισε ολόσωμες παραστάσεις πολλών ιεραρχών, ολόλευκα ντυμένων με ωμοφόρια στο στήθος και με τρεις σταυρούς που ευλογούσαν με το δεξί χέρι και στο αριστερό κρατούσαν Ευαγγέλια. Ανάμεσα στα παράθυρα απεικονίζονταν οκτώ προφήτες με ωραίες παραστάσεις.
Στα σταυροθόλια και στις οροφές του υπερώου, υπήρχαν οι εικόνες όλων των παθών του Κυρίου.
Το 1509, όταν καθαιρέθηκαν μόνα τους τα κονιάματα. παρουσιάστηκε ολοκάθαρη όλη η εξιστόρηση των Παθών του Χριστού. Επίσης υπήρχαν και εικόνες της Βάπτισης, της Μεταμόρφωσης και της Πεντηκοστής.
Οι αδερφοί Φοσσάτι, στο σύγγραμμά τους ιστορικά – καλλιτεχνικά ανάγλυφα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής, αναφέρουν ότι διέκριναν ακόμα στην Αγ. Σοφιά παραστάσεις διαφόρων βυζαντινών αυτοκρατόρων. Υπήρχαν ο Ιωάννης Κομνηνός και η αυτοκράτειρα Ειρήνη, ανάμεσα τους εικόνα της Θεοτόκου. Υπήρχαν ακόμα παραστάσεις του Κωνσταντίνου Μονομάχου και της συζύγου του Ζωής, ανάμεσα στον Χριστό. Επίσης μια εικόνα του Αλέξανδρου, αδερφού του Λέοντα και του Αλέξιου Κομνηνού.
Μια παράσταση που διατηρήθηκε αρτιότατα, βρίσκεται στο νάρθηκα, σκεπασμένη κι αυτή με επίχρισμα που έφερε σχεδιασμένα πάνω της αραβικά κοσμήματα. Τότε, ο Σάλτσμπεργκ παρατήρησε ότι ήταν καλά διατηρημένη. Την ίδια εικόνα είδε προηγουμένως και ο Γκρελό το 1675.
Πρόκειται για το μωσαϊκό που προξενούσε σε όσους το έβλεπαν εξαιρετική εντύπωση με τις πολύχρωμες ψηφίδες.
Παριστάνει τον Χριστό ως Παντοκράτορα καθισμένο σε θρόνο μεγαλοπρεπή, στολισμένο με κόκκινα και πράσινα πετράδια. Κάτω από το θρόνο υπάρχει το «ευποπόδιο», όπου στηρίζονται τα πόδια του. Φορούσε μεταξωτό χιτώνα στολισμένο με χρυσές ταινίες και λευκό ιμάτιο.
Η μορφή του σοβαρή και ήρεμη με κανονικά χαρακτηριστικά, τριγυρισμένη από κόκκινο χρυσίζων φωτοστέφανο με το σχήμα του σταυρού και με λευκορόδινους χρωματισμούς.
Με τον χαρακτηριστικό τρόπο ευλογούσε με το δεξί χέρι και με το αριστερό κρατούσε το Ευαγγέλιο, στο οποίο διακρίνονταν οι λέξεις:
«ΕΙΡΗΝΗ ΥΜΙΝ ΕΓΩ ΕΙΜΙ ΤΟ ΦΩΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ».
Δυο προτομές βρίσκονται εκατέρωθεν του Παντοκράτορα. Δεξιά η Θεοτόκος δεομένη όπου παρουσιάζεται ως ρωμαία δέσποινα, ντυμένη μ ένα φόρεμα γαλανόλευκο και με πολλές διακοσμήσεις σταυροειδώς. Από το άλλο μέρος του Χριστού, εικονίζεται ο Ταξιάρχης Μιχαήλ λευκοντυμένος κρατώντας σκήπτρο.
Πίσω από το κεφάλι του κυματίζει ταινία που έδενε πίσω τα μαλλιά του. Το πρόσωπό του με αυστηρότητα.
Κάτω από τον Χριστό δεξιά γονατιστός, τον προσκυνά ένας ρωμαίος αυτοκράτορας. Είναι η Δέηση όπως αποκαλείται από τους βυζαντινούς. Προέρχεται από εθιμοτυπία της βυζαντινής αυλής, όπου συνήθιζαν να προσκυνούν κατά όμοιο τρόπο.
Από το 1935 μέχρι το 1938, αποκαλύφθηκαν εκτός από διακοσμητικά στη δυτική πλευρά.
(Το σημείωμα αυτό, είναι αφιερωμένο, με αφορμή την πρόκληση της ιστορικής μνήμης κατά του οικουμενικού μνημείου πολιτισμού, στην Α.Θ. τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, με την αμέριστη συμπαράσταση και αλληλεγγύη και την ακλόνητη στήριξή μας στη Μεγάλη του Χριστού Εκκλησία).
Βιβλιογραφία:
1. Charles du Fresne, Glossarium mediae et infimae Latinitatis(1678).
2. Bibliothèque nationale de France.
3. Caspare Fossati, Die Hagia Sophia. Nach dem Tafelwerk von (1852).
4. Φώτης Κόντογλου, Τα μωσαίκά της Αγίας Σοφίας, (1948).
5. Κ.Α. Καραβίας – Γρίβας, Τις ο εν τω μωσαϊκώ της Αγίας Σοφίας εικονιζόμενος γονυπετής αυτοκράτωρ. (1940).
Ακολουθήστε τη Ροδιακή στο Google News
