Μουσική, συναισθηματική αγωγή και επίλυση διαφορών στο σχολείο

Γράφει ο Γιώργος Σακελλαρίδης διδάκτορας μουσικής παιδαγωγικής και διευθυντής Χορωδιών. Παρ’ όλες τις φιλότιμες προσπάθειες που καταβάλλουν οι εκπαιδευτικοί όλων των βαθμίδων, οι συγκρούσεις, η επιθετικότητα, η βία και ο ρατσισμός, μέρα με τη μέρα, αντί να υποχωρούν εξαπλώνονται όλο και περισσότερο, μέσα στα σχολεία μας. Και πως είναι δυνατόν να συμβεί διαφορετικά, όταν αυτές οι αρνητικές συμπεριφορές και στάσεις έχουν τις «ρίζες» τους στην καθημερινότητα της κοινωνίας και βρίσκονται διαρκώς στο «προσκήνιό» της; Ιδιαίτερα ο ρατσισμός στη χώρα μας φαντάζει απειλητικός και δύσκολα αντιμετωπίσιμος, εξαιτίας της θεσμικής του κυρίως προέλευσης. Την έξαρση του ρατσισμού στη χώρα μας, πυροδοτεί και συντηρεί πλέον το ίδιο το επίσημο κράτος! Εξάλλου τα σχολεία είναι ένα κοινωνικό δημιούργημα προορισμένο να «εξυπηρετεί» τις επιδιώξεις εκείνων των μελών της, των πολύ-πολύ λιγότερων σε σχέση με την πλειοψηφία, όσο και αν τα πράγματα παρουσιάζονται διαφορετικά. Μια πλειοψηφία που χωρίς να το αντιλαμβάνεται ακολουθεί και πραγματώνεται σύμφωνα με τους παιδαγωγικούς, τους οικονομικούς, τους πολιτιστικούς, τους πολιτικούς και τους άλλους σχεδιασμούς αυτών που κινούν τα «νήματα» των κοινωνιών. Έτσι, μπορούμε να καταλήξουμε και στο γιατί τα εκπαιδευτικά συστήματα, παγκοσμίως και εκτός ελάχιστων εξαιρέσεων, υιοθετούν ως σημαντικότερη και αποδοτικότερη, τη γνωστική στοχοθεσία, την εφαρμογή δηλαδή της γνωστικής αγωγής, αντί της συναισθηματικής στοχοθεσίας και την καλλιέργεια της συναισθηματικής νοημοσύνης των μαθητών. Τα εκπαιδευτικά συστήματα, σκόπιμα λοιπόν επιδιώκουν την καλλιέργεια της γνωστικής νοημοσύνης. Προτιμούν ακαδημαϊκά «έξυπνους» ανθρώπους- μέσα από τη μαθησιακή ύλη που τα ίδια προκαθορίζουν- παρά πολίτες που να μπορούν να τα πηγαίνουν καλά με τον εαυτό τους και με τους άλλους, να μαθαίνουν από νωρίς πώς να λύνουν τις διαφορές τους, να βρίσκουν την ευτυχία στα απλά πράγματα αντί να τη ψάχνουν μέσα στην κατανάλωση και την όλο και μεγαλύτερη κατοχή περιουσίας. Απαξιώνουν την καλλιέργεια της συναισθηματικής νοημοσύνης γιατί τη φοβούνται. Γιατί συναισθηματικά έξυπνος σημαίνει από «μέσα» ευτυχισμένος. Αληθινά ισορροπημένος. Ικανός να σκέφτεται με το νου και με το μυαλό της καρδιάς και των συναισθημάτων. Να έχει δική του γνώμη και όχι να οικειοποιείται «χάριν ευκολίας», έτοιμες γνώμες που άλλοι «κατασκευάζουν» γι’ αυτόν. Η καλλιέργεια της συναισθηματικής ευφυΐας των πολιτών, είναι επικίνδυνη υπόθεση για τους «ηγέτες» των λαών, γι αυτό και η εκπαίδευση φροντίζει να την καλλιεργεί επιδερμικά. Επακόλουθο όσων συμβαίνουν στην κοινωνία, είναι η εξάπλωση των διαφορών μεταξύ των μαθητών στα σχολεία και η αδυναμία επίλυσής τους με τρόπους που να μην παραπέμπουν σε επιθετικότητα και βία. Τι θα μπορούσε λοιπόν να βοηθήσει στην επίλυση των διαφορών που εμφανίζονται στο πλαίσιο της σχολικής καθημερινότητας; Η απάντηση υπάρχει και είναι: η μεθοδική και συντονισμένη εφαρμογή προγραμμάτων συναισθηματικής αγωγής, που ως στόχο τους θα έχουν «την εκπαίδευση των παιδιών στην επίλυση διαφορών». Ας δούμε παρακάτω ορισμένες επί μέρους βασικές έννοιες και καταστάσεις, που θα μπορούσαν να προσεγγίζονται μέσω αυτών των προγραμμάτων. Α! Η κατανόηση των συναισθημάτων και της οπτικής που οι άλλοι υιοθετούν (ενσυναίσθηση), με αποτέλεσμα την ενίσχυση των δεσμών μεταξύ των παιδιών και την έκφραση στάσεων φιλευσπλαχνίας. Είναι πολύ σημαντικό- ίσως το πιο απαραίτητο, αλλά και το πιο δύσκολο μάθημα ζωής-να μάθουμε να σεβόμαστε και να νοιαζόμαστε για τους άλλους. Β! Η προσέγγιση- «διδασκαλία» πολύτιμων δεξιοτήτων, όπως είναι: η επικοινωνία που θα στηρίζεται στην ισοτιμία και την αποδοχή της διαφορετικότητας του άλλου. Ο σεβασμός, κατά την διάρκεια συζητήσεων, κάθε ομιλητή, ως άτομου και ως «φορέα» συγκεκριμένων απόψεων. Το δικαίωμα της καλοπροαίρετης κριτικής και της έκφρασης «κι άλλων» προσωπικών απόψεων, μέσα σε «πολιτισμένο» κλίμα συζήτησης. Η συζήτηση και η διαχείριση προβλημάτων και διαφορών, αντί αυτά να αποσιωπούνται, με αποτέλεσμα τη μετέπειτα διόγκωσή τους. Η ανάληψη ευθυνών εκ μέρους του παιδιού για τις πράξεις του και η κατανόηση ότι για κάθε ασυνεπή συμπεριφορά θα υπάρχουν συνέπειες οι οποίες θα κινούνται στα πλαίσια της «στέρησης» ενός ευχάριστου βιώματος ή δραστηριότητας ή της δέσμευσης να εποπτεύσει ή να φέρει σε πέρας μια εργασία που θα του ανατεθεί και όχι η επιβολή άλλου είδους ποινής- τιμωρίας. Γ! Η διαχείριση του θυμού, μια και το συναίσθημα αυτό είναι η σημαντικότερη αιτία που οδηγεί σε συμπεριφορές επιθετικότητας και βίας. Για τη «μελέτη» και την «διαπραγμάτευση» του θυμού στο σχολείο, ακολουθεί ένα «ποίημα»- τραγούδι από το βιβλίο που γράψαμε σε συνεργασία με τη Σύμβουλο Ψυχικής Υγείας κυρία Ειρήνη Γιασιράνη και φέρει τον τίτλο, «Παιδικό τραγούδι και Συναισθηματική Αγωγή» (εκδόσεις Πεδίο). Ο Θυμός (Στίχοι: Γ. Σακελλαρίδης- Μουσική: Λ. Κουλά) Όλα τα συναισθήματα ο άνθρωπος θα νιώσει Γι αυτό είναι εύκολο πολύ καθένας να θυμώσει. Αυτό που είναι δύσκολο και λογική δηλώνει Είναι να βρίσκει το σωστό άτομο να θυμώνει. Να βρίσκει τη σωστή στιγμή, τους λόγους και τους τρόπους, Να’ χει ο θυμός του όρια κι αγάπη στους ανθρώπους. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι η εκπαίδευση για την επίλυση διαφορών στο σχολείο απαιτεί αφενός ειδικές γνώσεις και αφετέρου χρόνο. Τέτοια προγράμματα δεν αποδίδουν αν υλοποιούνται μέσα από μικρής διάρκειας σχέδια εργασίας που συχνά καταλήγουν σε «παραστάσεις» για τους μαθητές ή για τους γονείς τους. Το θέμα της επίλυσης διαφορών είναι πολύ σημαντικό για να προσεγγίζεται απλοϊκά. Από τη στιγμή πάντως που τα παιδιά θα μάθουν να διευθετούν τις διαμάχες τους, είναι πολύ πιθανό αυτές τις ικανότητες, να τις μεταφέρουν και στην ενήλικη ζωή τους.