Ο μικρός μας Πινόκιο!!!

Γράφει η Βαλασία Βαρδέλλη νηπιαγωγός Ο σκύλος έσπασε το βάζο και ας μην έχουμε κανένα κατοικίδιο στο σπίτι, ο παππούς έσκισε το βιβλίο και ας μένει χιλιόμετρα μακριά, το αδερφάκι έχυσε τον χυμό και ας πρόκειται για το νεογέννητο λίγων ημερών. Δεν έφαγα εγώ τις καραμέλες, ο δράκος έσπασε το τζάμι, η γάτα έσπασε το βάζο, το γάλα χύθηκε μόνο του. Γιατί λέει συνεχώς ψέματα; Πριν βιαστείτε να μαλώσετε το παιδί σας, προσπαθήστε να ερμηνεύσετε τα ψέματά του. Κρύβουν πολλά!!! Πολύ συχνά τα παιδιά μας διαμαρτύρονται και επιμένουν ότι δεν είπαν ψέματα. Μας λένε απίθανες ιστορίες και δείχνουν να τις πιστεύουν. Το γεγονός αυτό μας ανησυχεί. Αναρωτιόμαστε για το παιδί μας ,μήπως τελικά όντως πιστεύει τα όσα λέει, μήπως είναι μυθομανής, μήπως αργότερα αντιμετωπίσει πρόβλημα στη ζωή του με τόσα ψέματα που λέει; Στην αντίπερα όχθη για φαντασθείτε ένα παιδί που λέει πάντα την αλήθεια. Θα μας έφερνε σε πολύ δύσκολη θέση εάν έλεγε σε συγγενείς ότι μας έχουν κουράσει ή στους γείτονες ότι μας ενοχλούν με τις φωνές τους. Είναι αλήθεια, αλλά είναι μια αλήθεια που πρέπει να αποκρύπτεται. Πραγματικά είναι δύσκολο για ένα παιδί να ξεχωρίσει πότε πρέπει να λέει την αλήθεια και πότε ψέματα. Σε πολλές περιπτώσεις είναι πραγματικά καταστροφικό να λέμε την αλήθεια και σε άλλες υπάρχει η αναγκαιότητα να πούμε ψέματα. Οι διαφορές είναι πολύ λεπτές. Τα παιδιά μέχρι τα τέσσερα τους χρόνια είναι πολύ δύσκολο να ξεχωρίσουν το πραγματικό από το φανταστικό. Χρειάζεται εξάσκηση και χρόνο για να ξεχωρίσουν την λεπτή διαφορά ανάμεσα στο ψέμα και στην αλήθεια. Για αυτό, εκείνη την περίοδο το παιδί ασχολείται σταθερά με ερωτήματα που το βοηθούν να ξεχωρίσει τους δύο κόσμους. Το ψέμα για αυτά είναι μια στρατηγική για να προστατευτούν. Αυτή η στρατηγική σε μεγάλο βαθμό εγκαταλείπεται, καθώς το παιδί αποκτά περισσότερη αυτοπεποίθηση και δύναμη. Μέχρι αυτό το σημείο το ψέμα αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ανάπτυξης του παιδιού. Έτσι στο 7ο έτος της ηλικίας τους, τα παιδιά έχουν αναπτύξει μία αίσθηση για την διαφορά μεταξύ ψέματος και αλήθειας και παύουν να λένε ψέματα πολλά. Βέβαια υπάρχουν και τα παιδιά εκείνα που παρόλο που έχουν περάσει κατά πολύ τα 7 τους χρόνια πολύ συνειδητά λένε ψέματα προκείμενου να αποφύγουν την τιμωρία ή πλάθουν ιστορίες για να γίνουν το επίκεντρο της προσοχής. Τα παιδιά αυτά δοκιμάζουν το περιβάλλον τους. Σε περίπτωση που το περιβάλλον τους δεν αποδοκιμάσει έντονα αυτή την συμπεριφορά θα έχουν βρει ένα τρόπο για να χειρίζονται τις δύσκολες καταστάσεις. Μερικά άτομα συνεχίζουν να λένε ψέματα και όντας ενήλικοι και τελικά καταλήγουν να μην μπορούν να κάνουν διάκριση ανάμεσα στην αλήθεια και στο ψέμα. Αυτό είναι ένα κριτήριο που πρέπει να μας οδηγήσει να διερευνήσουμε κατά πόσο είναι παθολογικά τα παιδικά ψέματα. Όταν μετά από μεγάλη χρονική περίοδο, το παιδί δείχνει εντελώς ανίκανο να διακρίνει το φανταστικό από το πραγματικό, είναι η στιγμή να απευθυνθούμε σε έναν ειδικό ψυχικής υγείας για να δούμε τι ακριβώς συμβαίνει. Η συμπεριφορά του αυτή αποτελεί ένα «σήμα κινδύνου» ότι κάτι δεν πάει καλά. Σε περίπτωση που δεν δώσουμε προσοχή και έμφαση το πρόβλημα πιθανότατα να οξυνθεί και να ακολουθήσει το παιδί σε όλη του ζωή. Γιατί τα παιδιά λένε ψέματα; Η ανάγκη για προσοχή και εντυπωσιασμό, η επιθυμία να βγει από τη δύσκολη θέση , η φαντασία, ο Πινόκιο και η ...τηλεόραση κάνουν το αθώο μικρό μας παιδί να μας αραδιάζει ψέματα. -Η φαντασία παίζει πρωταρχικό ρόλο στη ζωή του παιδιού, καθώς μ' αυτή νιώθει ασφάλεια και μπορεί να εξερευνά τις ιδέες που αναπτύσσει. Η φαντασία και η χρήση της μαγικής σκέψης βοηθούν το παιδί να εξερευνήσει τον κόσμο χωρίς τον κίνδυνο να απογοητευτεί. - Ο κυριότερος λόγος που ένα παιδί λέει ψέματα είναι ο φόβος μήπως το μαλώσουν. 'Ίσως επίσης να ντρέπεται να ομολογήσει τις σκανδαλιές του μήπως σε απογοητεύσει και “πέσει” στα μάτια σου. - Η ζήλια και η ανάγκη να τραβήξει την προσοχή σου μπορεί να είναι ένα ακόμη κίνητρο. Μεγαλοποιώντας ή παραποιώντας τα γεγονότα επιζητά να ασχοληθείς μαζί του περισσότερο. - Αν το παιδί σου λέει ψέματα, πρέπει να αξιολογήσεις την κατάσταση αρχικά, σε συνάρτηση με την ηλικία του. Ένα παιδί μικρότερης ηλικίας μπορεί να είναι χαριτωμένο, όταν προσπαθεί να σε πείσει για κάτι που είναι πασιφανώς ψευδές. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο για ένα παιδί μεγαλύτερης ηλικίας. Γλώσσα και «μαγική σκέψη» Μπορούμε να πούμε ότι η εποχή του «ψέματος» έρχεται στα παιδιά ταυτόχρονα με την κατάκτηση της γλώσσας. Η γλώσσα, αυτό το καταπληκτικό «όχημα» των σκέψεων και των συναισθημάτων, είναι ένα θαυμάσιο μέσο για να κατακτήσει κανείς τον κόσμο και χαρίζει, στο παιδί που την κατακτά, μεγάλη ελευθερία. Του επιτρέπει να εκφράσει με το δικό του τρόπο αυτά που συμβαίνουν μέσα του και γύρω του, αλλά και να τα «πλάσει» σύμφωνα με τις ανάγκες του, να δοκιμάσει τα όριά του και τα όρια των άλλων. Όταν ένα παιδί 4 ετών λέει στη μητέρα του για τη δασκάλα που αντιπαθεί πιο πολύ στο νηπιαγωγείο ότι «είναι πολύ καλή, πάρα πολύ καλή, με όλα τα παιδάκια, τα τραβάει, τα σπρώχνει... », δεν λέει ψέματα, δεν αντιλαμβάνεται καν την αντίφαση που υπάρχει στα λόγια του. Η γλώσσα, όμως, το βοηθά να «χωρέσει» αντιφατικά συναισθήματα: «Θέλω να αγαπάω τη δασκάλα μου», «Η μητέρα μου περιμένει να αγαπάω τη δασκάλα μου» και «Η δασκάλα αυτή είναι τέτοια που δεν μπορώ να την αγαπήσω». Oύτως ή άλλως, έως την ηλικία των 6-7 ετών, δεν μπορούμε να μιλάμε για «ψέματα», αφού τα παιδιά βρίσκονται ακόμη στη φάση της «μαγικής σκέψης». Το αθώο παιδικό ψέμα. 1. Στόχος του παιδιού είναι να γίνει αρεστό στους γονείς του. Αν λοιπόν νιώθει ότι παραβίασε τις αρχές του “καλού παιδιού”, αυθόρμητα θα οδηγηθεί στο ψέμα προκειμένου να μη τους απογοητεύσει. 2. Για ένα παιδί είναι δύσκολο να διακρίνει το φανταστικό από το πραγματικό. Οι ήρωες των παραμυθιών ή οι χαρακτήρες από τηλεοπτικές εκπομπές μπορεί εύκολα να αποκτήσουν αληθινές διαστάσεις. 3. Πολλά παιδιά διηγούνται στους γονείς ή τους φίλους τους φανταστικές ιστορίες σαν πραγματικά περιστατικά υπερβάλλοντας για τις ικανότητες τους. Αυτό συμβαίνει είτε γιατί θέλουν απλώς να υπερηφανευτούν και να κάνουν τους σπουδαίους είτε γιατί θέλουν να πειράξουν τους συνομηλίκους τους. Το ψέμα ως μηχανισμός αυτοπροστασίας. Όσο το παιδί μεγαλώνει και εμπλουτίζει τις γνώσεις και τις εμπειρίες του, αναπτύσσει παράλληλα μηχανισμούς αυτοπροστασίας από μια πιθανή τιμωρία. Τα ψέματα στα οποία καταφεύγει είναι λιγότερο αδέξια και δε διστάζει να “φορτώσει” σε κάποιον άλλο την ευθύνη. Από τα 6 μέχρι τα 12 τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας έχουν γίνει πλέον ευδιάκριτα στο παιδί. Ίσως το παιδί να ψάχνει τρόπους προκειμένου να ικανοποιήσει ζωτικές και συναισθηματικές ανάγκες. Ένα παιδί με μαθησιακές δυσκολίες μπορεί για παράδειγμα να λέει ψέματα για τους βαθμούς του. Αυτό μπορεί να συμβαίνει από ντροπή ή από φόβο για τις συνέπειες. ʼλλο παράδειγμα, ο ερχομός ενός νέου μέλους στην οικογένεια, που μπορεί να οδηγήσει το παιδί σε κρίση ανασφάλειας και να προσπαθήσει να τραβήξει την προσοχή του γονιού με υπερβολές ή ψέματα. Ωστόσο αν και συνήθως έχει “ιδιοτελή” κίνητρα, το παιδί δεν θεωρεί πως παραβιάζει κάποιον ηθικό κανόνα. Το θεραπευτικό ψέμα Κάθε φορά που ο μικρός Κωστάκης στεναχωριέται, λέει πως πονάει η κοιλιά του. Εκείνες τις στιγμές που ζητάει απεγνωσμένα την προσοχή σας, μπείτε άφοβα στο ψέμα του. Χαϊδέψτε την κοιλιά του, φιλήστε την και πείτε του πως θα γίνει καλά! Αυτό θα λειτουργήσει σαν θεραπεία για το παραπονεμένο σας παιδί. Ψέμα ή μισή αλήθεια; Η Έλενα είναι καθηγήτρια Γαλλικών. Κάποια μέρα γύρισε έξαλλη από το φροντιστήριο. Μια επτάχρονη μαθήτριά της της είπε «κυρία, είστε πολύ άσχημη σήμερα». Το συγκεκριμένο κορίτσι εκδήλωσε έναν ειλικρινή και ευθύ χαρακτήρα, όμως αυτό που κατάφερε ήταν να πληγώσει τη δασκάλα του. Εκτός λοιπόν από την ειλικρίνεια, θα πρέπει παράλληλα να διδάσκουμε στο παιδί το τακτ και την ευγένεια. ʼλλο το ψέμα του νηπιαγωγείου και άλλο το ψέμα του... λυκείου! ● Από 0 έως 6-7 ετών: Τα παιδιά «μπερδεύουν» την πραγματικότητα με τον κόσμο της φαντασίας τους, γι’ αυτό και δεν μπορούμε, στη φάση αυτή, να μιλάμε για ψέματα. Η περιοχή του εγκεφάλου (προμετωπιαίος λοβός) που μας επιτρέπει να ξεχωρίζουμε το πραγματικό από το φανταστικό δεν έχει ωριμάσει ακόμη. Γι’ αυτό, τα μικρά παιδιά πιστεύουν συχνά ότι έχουν ζήσει πραγματικά κάτι που είδαν στον ύπνο τους ή φαντάστηκαν ή τα εντυπωσίασε. ● Από 6-7 έως 12 ετών: Τα όρια μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας γίνονται αισθητά στα παιδιά, οπότε ξέρουν πότε λένε ψέματα και πότε αλήθεια. Παρ’ όλα αυτά, τα ψέματα εξακολουθούν να είναι ένα προσιτό μέσο για να «επηρεάσουν» τα πράγματα και να αποφύγουν ή να αποτρέψουν δυσάρεστες καταστάσεις. Δεν έχουν το ίδιο ηθικό βάρος όπως στην ενήλικη ζωή και πρέπει να αντιμετωπίζονται με επιείκεια. Ωστόσο, απαιτούν ευαισθησία και προσοχή από τους γονείς, ειδικά όταν επαναλαμβάνονται, γιατί μπορεί να κρύβουν κάποιο πρόβλημα. ● Από 12 ετών: Στην εφηβεία, τα ψέματα λέγονται εντελώς συνειδητά πια και συνήθως με ξεκάθαρο σκοπό. Παρ’ όλα αυτά, δεν είναι όλα τα ψέματα των εφήβων ίδια. Καθώς μεγαλώνει η ανάγκη των παιδιών για αυτονομία και ιδιωτικότητα, τα ψέματα μπορεί να είναι ένας τρόπος να ξεφύγουν από την αυστηρή επιτήρηση και τον έλεγχο των γονιών. Πώς να αντιδράσουμε; Σε καμία περίπτωση μην αποκαλέσετε το παιδί ψεύτη! Η λεκτική επίθεση στο παιδί θα επιφέρει αρνητικά και αντίθετα αποτελέσματα από τα επιθυμητά. Η επίπληξη δεν θα πρέπει να γίνεται με φωνές και προσβολές. Αντίθετα θα πρέπει να συζητηθεί σε ήρεμους και ήπιους τόνους. Οι γονείς πρέπει να εμφυσήσουν στο παιδί την έννοια της υπευθυνότητας και της αλήθειας. Να επαινούν το παιδί τους για την ειλικρίνεια και την ευγένεια. Να το επιβραβεύουν και να το ενθαρρύνουν να μην λέει ψέματα. Οι γονείς πρέπει να καταβάλουν προσπάθειες να κατανοήσουν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα παιδιά και να τους δείξουν εμπιστοσύνη. Το παιδί πρέπει να νιώθει πώς μπορεί να μιλήσει στους γονείς του χωρίς να φοβάται ότι θα θυμώσουν και θα το τιμωρήσουν. *Η εμπιστοσύνη είναι το θεμέλιο της σχέσης. Γι’ αυτό είναι απαραίτητο, από τη μια να είμαστε εμείς όσο πιο ειλικρινείς γίνεται, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τα παιδιά μας, και από την άλλη να μην τα αμφισβητούμε πριν καν ακούσουμε τη δική τους εκδοχή της αλήθειας. Όσο απίστευτη κι αν ακούγεται η αλήθεια τους, αξίζει να τη σεβαστούμε. *Τα «μικρά» ψέματα μπορούν να αντιμετωπιστούν με ελαφρότητα και χιούμορ. Το παιδί που λέει ότι έπλυνε τα χέρια του, ενώ τα βλέπουμε άπλυτα, θα σκάσει στα γέλια αν μυρίσουμε τα χέρια του και σουφρώνοντας τη μύτη τού πούμε: «Πάλι το βρομοσάπουνο πήρες, γιατί δεν δοκιμάζεις και το μοσχοσάπουνο;». *Ένα «μεγάλο ψέμα» καλό είναι να συζητιέται, γιατί σίγουρα δεν ειπώθηκε χωρίς λόγο. Η μητέρα της Έλλης έμαθε από τη δασκάλα της ότι η Έλλη ανακοίνωσε στη τάξη της, ότι μετακομίζουν στη Αμερική. Η μητέρα θα πρέπει να μιλήσει το συντομότερο με την κόρη της, ήρεμα, χωρίς ύφος κηρύγματος, να της πει ότι έμαθε για το ψέμα της, να δεχτεί τις όποιες εξηγήσεις και να διευκρινίσει για ποιους λόγους δεν είναι καλό να λέμε τέτοια ψέματα. Αυτό, άλλωστε, είναι κάτι που δεν έχει γενικευμένους κανόνες. Κάθε οικογένεια έχει το δικό της μέτρο για το αν και σε ποιο βαθμό ανέχεται το ψέμα κι αυτό θα μεταδώσει και στα παιδιά. Από εκεί και πέρα, αυτό που αποκαλύπτεται ως βαθύτερη συναισθηματική αιτία, η οποία έκανε το παιδί να πει ένα τέτοιο ψέμα, δεν θα λυθεί εκείνη τη στιγμή, αλλά απαιτεί την περαιτέρω διακριτική προσοχή των γονιών. *Μπορούμε να διηγηθούμε κάποια δική μας ιστορία, όπου χρειάστηκε να πούμε ψέματα επειδή δυσκολευτήκαμε πολύ. Αυτό μπορούμε να το χρησιμοποιήσουμε σε περιπτώσεις που έχουμε καταλάβει τους λόγους που το παιδί λέει ψέματα και θέλουμε να το διευκολύνουμε να μοιραστεί μαζί μας τα συναισθήματά του. Σ’ αυτή την περίπτωση, χρειάζεται προσοχή, ώστε να μην οδηγήσουμε το παιδί σε “λάθος” δρόμο, κάπου δηλαδή μακριά από τη δική του αλήθεια. * Ορισμένα πιο «σκόπιμα» ψέματα, ιδιαίτερα μεγαλύτερων παιδιών, μπορεί να απαιτούν εκτός από τη συζήτηση και κάποιου είδους τιμωρία, ώστε τα παιδιά να καταλάβουν ότι τα ψέματα μπορεί να έχουν δυσάρεστες συνέπειες. *Δεν χρειάζεται να δραματοποιούμε τα πράγματα. Τα περισσότερα παιδιά λένε ψέματα, άλλοτε λιγότερο κι άλλοτε περισσότερο, ανάλογα με την προσωπικότητα και τις περιόδους της ζωής τους. Πριν πανικοβληθούμε, λοιπόν, κι αρχίσουμε να βλέπουμε το παιδί μας σαν μελλοντικό εγκληματία, καλό είναι να λάβουμε υπόψη μας κι άλλα «σημάδια»: όταν «κάτι σοβαρό τρέχει με το παιδί», τότε συνήθως τα ψέματα συνοδεύονται κι από άλλα προβλήματα, όπως ένταση, επιθετικότητα ή, αντίθετα, κλείσιμο στον εαυτό του, θλιμμένη διάθεση ή φόβοι, μαθησιακές δυσκολίες κλπ. Βασικό επίσης, κομμάτι παίζει και το θετικό πρότυπο. Είναι δύσκολο να πείσουμε ένα παιδί να μην λέει ψέματα όταν οι ίδιοι οι γονείς δεν είναι ειλικρινείς. Συμπεριφορές όπως “δεν θα αργήσω...” ή “αν πάρει η θεία σου η Μαίρη πες της πως δεν είμαι εδώ” οδηγούν το παιδί στη θεώρηση πώς το ψέμα είναι κάτι αποδεκτό. Σε γενικές γραμμές η συχνότητα και η σοβαρότητα του ψέματος καθορίζεται από την διαπαιδαγώγηση του παιδιού. Συγκεκριμένα, έρευνα έχει δείξει ότι τα Αμερικανάκια λένε ψέματα σε ποσοστό 11% ενώ το ίδιο ποσοστό για τα Ελληνόπουλα αγγίζει το 40%!!